I. Cơ sở pháp lý 

Căn cứ theo Điều 22 Hiến pháp 2013 quy định rõ: "Nơi ở của công dân không bị ai xâm phạm". Chỉ cơ quan có thẩm quyền mới được khám xét chỗ ở trong trường hợp bắt người phạm tội quả tang, truy đuổi tội phạm, hoặc có lệnh của Viện kiểm sát nhân dân/ Tòa án nhân dân theo Điều 192 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Thanh tra hành chính, theo Điều 44 Luật Thanh tra 2022, chủ yếu kiểm tra cơ quan nhà nước, doanh nghiệp về tuân thủ pháp luật hành chính, không có quyền khám xét dân sự như công an điều tra.

Luật Thanh tra 2022 phân biệt rõ: Thanh tra hành chính là kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất đối tượng quản lý nhà nước (cơ quan, tổ chức), không áp dụng trực tiếp cho hộ gia đình trừ khi họ là đối tượng thanh tra cụ thể (ví dụ: hộ kinh doanh vi phạm quy hoạch đất đai). Nghị định 43/2024/NĐ-CP hướng dẫn thi hành nhấn mạnh nguyên tắc "tôn trọng quyền riêng tư", yêu cầu đoàn thanh tra chỉ tiếp cận nơi làm việc công khai sau khi công bố quyết định. Nếu liên quan nhà dân, phải phối hợp chính quyền địa phương và có biên bản đồng ý.

Căn cứ theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Khiếu nại 2011 bổ sung quyền từ chối của công dân nếu thiếu thủ tục, coi hành vi xâm phạm chỗ ở là hành vi trái pháp luật gây thiệt hại tinh thần, vật chất.

II. Quy trình tiếp cận nhà dân hợp pháp

Thanh tra hành chính không thể "tự ý" mà phải thực hiện theo trình tự nghiêm ngặt tại Điều 36, Điều 44 Luật Thanh tra 2022 và Thông tư hướng dẫn của các bộ ngành:

1. Ra quyết định thanh tra: Người có thẩm quyền (Chủ tịch UBND tỉnh, Bộ trưởng, Thanh tra Chính phủ) ban hành quyết định bằng văn bản, nêu rõ đối tượng, nội dung, thời hạn (tối đa 30 ngày, gia hạn 30 ngày).
2. Công bố quyết định: Trưởng đoàn thanh tra xuất trình quyết định, thẻ thanh tra (có ảnh, số hiệu) khi đến nơi. Đối với nhà dân, phải thông báo trước ít nhất 3 ngày qua UBND xã/phường hoặc trực tiếp.
3. Yêu cầu phối hợp: Giải thích mục đích, phạm vi kiểm tra (chỉ khu vực liên quan vi phạm, không lục soát cá nhân). Chủ nhà có quyền đồng ý hoặc từ chối; nếu từ chối hợp lý, thanh tra phải thu thập chứng cứ khác (hồ sơ lưu trữ, nhân chứng).
4. Lập biên bản: Mọi hoạt động ghi biên bản có chữ ký hai bên, quay video nếu cần. Cấm mang vũ khí, đe dọa hoặc kiểm tra tài sản cá nhân không liên quan.

Trong thanh tra chuyên ngành (xây dựng, môi trường, vệ sinh thực phẩm), nếu nhà dân kiêm nơi kinh doanh (hộ cá thể), thanh tra chỉ kiểm tra phần công khai, không vào phòng ngủ hoặc khu riêng tư trừ lệnh tòa án. Ví dụ, thanh tra môi trường không được vào nhà kiểm tra chất thải nếu không có chứng cứ cụ thể từ giám sát trước.

III. Các trường hợp ngoại lệ và phối hợp

Ngoại lệ hiếm: Thanh tra đột xuất (Điều 36 Luật Thanh tra) khi phát hiện dấu hiệu vi phạm lớn (tham nhũng từ hộ gia đình quan chức, ô nhiễm môi trường nghiêm trọng). Lúc này, đoàn thanh tra phải phối hợp công an để có lệnh khám xét tạm thời từ Viện kiểm sát (trong 24 giờ). Tuy nhiên, thanh tra hành chính không có quyền độc lập như kiểm tra an ninh công cộng (Luật Công an nhân dân 2018), vốn cho phép công an vào nhà trong trường hợp khẩn cấp an ninh trật tự.

IV. Quyền của công dân và cách xử lý vi phạm

Công dân có quyền mạnh mẽ để bảo vệ:

• Kiểm tra giấy tờ: Yêu cầu xem quyết định, thẻ thanh tra gốc; từ chối nếu giả mạo hoặc thiếu.
• Ghi nhận chứng cứ: Quay phim, ghi âm toàn bộ quá trình; mời nhân chứng địa phương.
• Từ chối hợp lý: Không mở cửa nếu thiếu thủ tục; báo ngay UBND xã hoặc đường dây nóng Thanh tra Chính phủ (0800-246-800).
• Khiếu nại: Nộp đơn khiếu nại cấp trên thanh tra trong 90 ngày (Luật Khiếu nại 2011); nếu không giải quyết, kiện hành chính ra TAND có thẩm quyền để giải quyết.

Thanh tra vi phạm bị xử lý nghiêm:

• Phạt hành chính 10-50 triệu đồng (Theo Điều 15 Nghị định 91/2023/NĐ-CP).
• Kỷ luật Đảng/Nhà nước (cách chức, buộc thôi việc).
• Truy cứu hình sự nếu gây hậu quả lớn (theo Điều 369 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tội Lạm quyền chiếm đoạt tài sản, phạt tù đến 7 năm).

V. Khuyến nghị thực tiễn

Để tránh xung đột, công dân nên hợp tác nếu thủ tục đúng nhưng ghi chép đầy đủ. Nếu nghi ngờ, liên hệ luật sư hoặc Hội Luật gia địa phương ngay lập tức. Nhà nước ngày càng siết chặt thanh tra để chống lạm quyền, với hệ thống giám sát trực tuyến từ Thanh tra Chính phủ. Trong bối cảnh số hóa hành chính 2026, nhiều thanh tra chuyển sang kiểm tra hồ sơ điện tử, giảm tiếp cận vật lý.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam bảo vệ tuyệt đối quyền chỗ ở, thanh tra hành chính chỉ là công cụ quản lý nhà nước chứ không phải "cảnh sát dân sự". Việc tự ý vào nhà là bất hợp pháp 100%, công dân cần chủ động bảo vệ quyền lợi bằng kiến thức pháp luật thay vì đối đầu bạo lực. Việc nâng cao nhận thức giúp giảm khiếu kiện kéo dài, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền.

Trên đây là nội dung tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn !