1. Deepfake và những thủ đoạn lừa đảo mới: Khi hình ảnh, giọng nói không còn là bằng chứng đáng tin cậy tuyệt đối

Sự phát triển của công nghệ AI mang lại nhiều lợi ích cho đời sống và hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, công nghệ này cũng có thể bị lợi dụng để tạo ra hình ảnh, âm thanh và video giả mạo nhằm đánh lừa người khác.

Khác với những phương thức lừa đảo truyền thống thường dựa vào tin nhắn hoặc cuộc gọi có nội dung sơ sài, các thủ đoạn sử dụng Deepfake có thể mô phỏng giọng nói, khuôn mặt và cách giao tiếp của một người có thật, khiến thông tin giả trở nên thuyết phục hơn.

Trên thực tế, người dùng có thể đối mặt với nhiều hình thức lừa đảo như:

Giả giọng người thân để vay tiền: Đối tượng sử dụng dữ liệu âm thanh thu thập được trên mạng xã hội để tạo cuộc gọi có giọng nói giống người thân, sau đó viện dẫn tình huống khẩn cấp nhằm yêu cầu chuyển tiền.

Giả danh lãnh đạo doanh nghiệp: Đối tượng tạo tài khoản, tin nhắn hoặc video giả mạo người quản lý để yêu cầu nhân viên chuyển tiền, thanh toán hóa đơn hoặc cung cấp thông tin nội bộ.

Giả mạo cơ quan chức năng: Kẻ gian sử dụng danh tính, hình ảnh hoặc video được tạo dựng nhằm khiến nạn nhân tin rằng họ đang làm việc với cơ quan có thẩm quyền.

Tạo hình ảnh, video giả để kêu gọi đầu tư: Hình ảnh người nổi tiếng, chuyên gia tài chính hoặc người có ảnh hưởng bị sử dụng trái phép để quảng bá các dự án đầu tư, cam kết lợi nhuận cao hoặc kêu gọi chuyển tiền.

Thu thập dữ liệu để chiếm đoạt tài khoản: Đối tượng tìm cách lấy thông tin cá nhân, mật khẩu, mã xác thực hoặc dữ liệu sinh trắc học để phục vụ hành vi gian lận.

Điểm chung của các thủ đoạn này là lợi dụng niềm tin, tâm lý lo lắng và thói quen xác minh thông tin chưa đầy đủ của nạn nhân.

Vì vậy, hình ảnh hoặc giọng nói có vẻ quen thuộc không còn đủ để xác nhận danh tính người liên hệ. Trong những giao dịch liên quan đến tiền bạc, việc xác minh qua một kênh độc lập là bước cần thiết để hạn chế rủi ro.

2. Sử dụng AI để lừa đảo có thể bị xử lý như thế nào theo pháp luật Việt Nam?

Một câu hỏi được nhiều người quan tâm là: Pháp luật hiện hành có quy định xử lý hành vi sử dụng AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói nhằm chiếm đoạt tài sản hay không? Cần hiểu rằng AI chỉ là công cụ được sử dụng để thực hiện hành vi. Trách nhiệm pháp lý được xác định căn cứ vào mục đích, phương thức thực hiện, hậu quả và các dấu hiệu pháp lý cụ thể của từng vụ việc.

2.1. Trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung theo quy định pháp luật, quy định về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Nếu một người sử dụng công nghệ AI để tạo video, hình ảnh hoặc giọng nói giả, qua đó đưa ra thông tin gian dối khiến người khác tin tưởng và giao tài sản nhằm chiếm đoạt, hành vi có thể bị xem xét về tội danh này khi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.Chẳng hạn, một đối tượng tạo video giả mạo giám đốc doanh nghiệp, yêu cầu nhân viên chuyển tiền vào tài khoản do đối tượng kiểm soát. Nếu các chứng cứ chứng minh được hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản và những yếu tố cấu thành khác, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Mức độ xử lý phụ thuộc vào giá trị tài sản, tính chất hành vi và các tình tiết liên quan. Không thể chỉ dựa vào việc có sử dụng Deepfake để mặc nhiên kết luận một người phạm tội.

2.2. Trách nhiệm hình sự về tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

Điều 290 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định về tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.

Tùy phương thức thực hiện và các dấu hiệu cấu thành cụ thể, hành vi sử dụng phương tiện điện tử hoặc môi trường mạng để thực hiện việc chiếm đoạt tài sản có thể bị xem xét theo điều luật này. Tuy nhiên, không phải mọi vụ lừa đảo có sử dụng điện thoại, mạng xã hội hoặc AI đều đương nhiên thuộc Điều 290. Cơ quan tiến hành tố tụng phải căn cứ vào hành vi thực tế, phương thức chiếm đoạt và các quy định có liên quan để xác định tội danh phù hợp.

2.3. Có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Ngoài trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ, người thực hiện hành vi trái pháp luật còn có thể phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự. Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, người có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì có thể phải bồi thường theo quy định.

Việc xác định trách nhiệm bồi thường cần xem xét hành vi, thiệt hại thực tế, mối quan hệ nhân quả và các điều kiện pháp lý liên quan. Đối với nạn nhân bị lừa chuyển tiền, việc yêu cầu bồi thường hoặc thu hồi tài sản còn phụ thuộc vào khả năng xác minh người thực hiện hành vi, dòng tiền và tài sản có thể thu hồi.

3. Hình ảnh và giọng nói bị sử dụng trái phép: Quyền của cá nhân được bảo vệ ra sao?

Không chỉ gây thiệt hại về tài sản, hành vi sử dụng hình ảnh, giọng nói hoặc thông tin cá nhân để giả mạo còn có thể xâm phạm quyền nhân thân và quyền đối với dữ liệu cá nhân.

3.1. Quyền đối với hình ảnh của cá nhân

Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh.

Theo đó, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp pháp luật quy định khác. Việc sử dụng hình ảnh vì mục đích thương mại còn phải tuân thủ các yêu cầu pháp luật tương ứng.

Nếu hình ảnh của một người bị lấy để tạo video giả mạo, quảng cáo đầu tư hoặc thực hiện hành vi lừa đảo, người bị ảnh hưởng có thể xem xét yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ nội dung, cải chính, xin lỗi hoặc bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng điều kiện luật định.Tùy tính chất và mức độ vi phạm, người thực hiện hành vi còn có thể phải chịu những trách nhiệm pháp lý khác.

3.2. Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường số

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, thiết lập khuôn khổ pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền của chủ thể dữ liệu.Theo luật này, cá nhân có các quyền liên quan đến việc biết, đồng ý, truy cập, chỉnh sửa, yêu cầu xóa hoặc hạn chế xử lý dữ liệu cá nhân theo điều kiện và trình tự pháp luật quy định. Luật cũng quy định về những hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc mua bán dữ liệu cá nhân trái pháp luật, chiếm đoạt, cố ý làm lộ hoặc làm mất dữ liệu cá nhân. Trong bối cảnh công nghệ AI có thể khai thác dữ liệu hình ảnh, âm thanh và thông tin cá nhân để tạo nội dung giả mạo, việc bảo vệ dữ liệu ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa rủi ro.Tuy nhiên, cần phân biệt việc sử dụng hình ảnh hoặc âm thanh để tạo nội dung AI với hành vi xử lý dữ liệu cá nhân trái pháp luật. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định căn cứ vào bản chất dữ liệu, cách thức thu thập, sử dụng và các quy định áp dụng cho từng trường hợp.

4. Khi bị lừa đảo bằng Deepfake, nạn nhân cần làm gì?

Khi phát hiện đã chuyển tiền cho đối tượng giả mạo hoặc thông tin cá nhân bị sử dụng trái phép, việc xử lý kịp thời có thể giúp hạn chế thiệt hại và bảo toàn chứng cứ.

Bước 1: Liên hệ ngay với ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán

Nếu đã chuyển tiền, cần liên hệ ngay với ngân hàng hoặc đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán để thông báo giao dịch nghi vấn và đề nghị hỗ trợ theo quy trình xử lý của đơn vị. Cần cung cấp chính xác thời điểm giao dịch, số tiền, tài khoản nhận và các thông tin liên quan. Việc thông báo sớm có thể hỗ trợ quá trình xác minh, phối hợp xử lý giao dịch và thực hiện các biện pháp phù hợp theo quy định. Tuy nhiên, không có gì bảo đảm rằng khoản tiền sẽ được hoàn trả hoặc phong tỏa thành công trong mọi trường hợp.

Bước 2: Bảo quản toàn bộ chứng cứ điện tử

Người bị hại nên lưu giữ: Tin nhắn, email, lịch sử cuộc gọi và đường dẫn tài khoản liên quan. Ảnh chụp màn hình, video hoặc bản ghi âm có liên quan đến hành vi giả mạo. Chứng từ chuyển tiền, thông tin tài khoản nhận và mã giao dịch. Nội dung trao đổi, yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân. Thông tin về thời gian, diễn biến sự việc và những người có liên quan. Không nên xóa tin nhắn, chỉnh sửa tệp gốc hoặc công khai toàn bộ dữ liệu nhạy cảm lên mạng xã hội.

Bước 3: Trình báo cơ quan công an khi có dấu hiệu tội phạm

Nếu có căn cứ cho rằng mình bị lừa đảo chiếm đoạt tài sản, nạn nhân có thể gửi đơn tố giác cùng tài liệu liên quan đến cơ quan có thẩm quyền. Nội dung trình báo nên thể hiện rõ phương thức tiếp cận, thủ đoạn giả mạo, số tiền đã chuyển, tài khoản nhận tiền và những chứng cứ hiện có. Việc trình báo không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị hại mà còn giúp cơ quan chức năng có cơ sở xác minh, ngăn chặn và xử lý hành vi vi phạm theo quy định.

Bước 4: Bảo vệ các tài khoản và thông tin cá nhân có nguy cơ bị xâm phạm

Nếu đã cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin đăng nhập, cần nhanh chóng đổi mật khẩu, đăng xuất các phiên đăng nhập đáng ngờ và bật những biện pháp bảo mật phù hợp. Nếu thông tin căn cước hoặc dữ liệu sinh trắc học có dấu hiệu bị lợi dụng, cần lưu giữ chứng cứ và liên hệ cơ quan, tổ chức có liên quan để được hướng dẫn xử lý theo quy định. Đặc biệt, không cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc dữ liệu xác thực cho người tự xưng là nhân viên ngân hàng hay cơ quan chức năng chỉ dựa trên cuộc gọi hoặc video chưa được xác minh.

5. Bốn nguyên tắc giúp hạn chế nguy cơ trở thành nạn nhân của Deepfake

Thứ nhất, xác minh danh tính qua một kênh độc lập. Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền từ người thân, lãnh đạo hoặc đối tác, hãy gọi lại bằng số điện thoại đã lưu trước đó hoặc xác minh qua một kênh liên lạc độc lập. Không nên sử dụng duy nhất số điện thoại hoặc đường dẫn do người đang yêu cầu chuyển tiền cung cấp.

Thứ hai, không để áp lực thời gian thay thế việc kiểm tra thông tin. Các thông điệp như “chuyển ngay”, “không được nói với ai” hoặc “phải xử lý trong vài phút” thường được sử dụng để khiến nạn nhân mất bình tĩnh. Với giao dịch tài chính, cần xác minh đầy đủ trước khi thực hiện.

Thứ ba, hạn chế công khai dữ liệu cá nhân không cần thiết. Hình ảnh, video, bản ghi âm và thông tin về công việc, quan hệ cá nhân được đăng tải công khai có thể bị thu thập và sử dụng sai mục đích. Người dùng nên kiểm soát quyền riêng tư trên mạng xã hội và cân nhắc trước khi chia sẻ dữ liệu nhạy cảm.

Thứ tư, không đánh giá tính xác thực chỉ bằng hình ảnh hoặc giọng nói. Ngay cả khi cuộc gọi có hình ảnh rõ nét và giọng nói giống người quen, vẫn cần xác minh nếu nội dung liên quan đến chuyển tiền, cung cấp dữ liệu cá nhân hoặc thực hiện giao dịch quan trọng.

KẾT LUẬN: Công nghệ càng tinh vi, việc xác minh càng phải chặt chẽ

Sự phát triển của AI đang làm thay đổi cách thức thực hiện hành vi lừa đảo, đặt ra yêu cầu mới đối với việc bảo vệ tài sản, danh tính và dữ liệu cá nhân.

Pháp luật có những cơ chế để xử lý hành vi chiếm đoạt tài sản, xâm phạm quyền nhân thân và vi phạm quy định về dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, việc bảo vệ quyền lợi trên thực tế còn phụ thuộc vào chứng cứ, khả năng xác minh người thực hiện hành vi và quá trình giải quyết của cơ quan có thẩm quyền.

Vì vậy, mỗi cá nhân cần chủ động nâng cao nhận thức về an toàn số, kiểm chứng thông tin trước khi chuyển tiền và kịp thời thực hiện các biện pháp pháp lý khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Đừng vội tin chỉ vì nghe đúng giọng nói hay nhìn thấy đúng khuôn mặt. Trong môi trường số, xác minh danh tính không chỉ là thói quen an toàn mà còn là một bước quan trọng để bảo vệ tài sản và quyền lợi hợp pháp của chính mình.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!