1. Từ tâm lý “ngại kiện Nhà nước” đến quyền hiến định của công dân

Trong đời sống xã hội, khi tiếp xúc với các quyết định hành chính như thu hồi đất, xử phạt vi phạm hành chính, từ chối cấp giấy phép, chậm giải quyết thủ tục…, không ít người dân rơi vào tâm lý lo ngại, cam chịu hoặc chấp nhận “cho qua”. Một suy nghĩ khá phổ biến là: cơ quan nhà nước có quyền quản lý, còn người dân thì khó có khả năng tranh chấp.

Chính tâm lý này khiến nhiều quyền và lợi ích hợp pháp của người dân bị xâm phạm nhưng không được bảo vệ kịp thời. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, quan niệm “không thể kiện cơ quan nhà nước” là một cách hiểu chưa đầy đủ.

Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định rõ nguyên tắc: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và mọi chủ thể đều bình đẳng trước pháp luật. Điều đó đồng nghĩa với việc, khi cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền ban hành quyết định, thực hiện hành vi trái pháp luật và gây thiệt hại, thì chính các chủ thể này cũng phải chịu sự kiểm soát của pháp luật thông qua cơ chế tố tụng hành chính.

Khởi kiện hành chính vì vậy không phải là hành vi đối đầu hay chống đối, mà là một phương thức pháp lý hợp pháp để người dân tự bảo vệ mình, góp phần bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động công quyền.

2. Khởi kiện hành chính – cơ chế kiểm soát quyền lực bằng Tòa án

Theo Luật Tố tụng hành chính năm 2015, khởi kiện hành chính là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính khi cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Điểm cốt lõi của tố tụng hành chính nằm ở chỗ: đối tượng bị xem xét không phải là cá nhân cụ thể, mà là việc thực thi quyền lực nhà nước. Thông qua việc xét xử, Tòa án sẽ đánh giá:

• Quyết định đó có đúng thẩm quyền không
• Trình tự, thủ tục ban hành có phù hợp quy định pháp luật không
• Nội dung quyết định hoặc hành vi có xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân hay không

Cơ chế này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cân bằng mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân – một mối quan hệ vốn có sự chênh lệch lớn về quyền lực.

3. Khi nào người dân được quyền khởi kiện cơ quan nhà nước?

Không phải mọi bất đồng với cơ quan công quyền đều dẫn đến quyền khởi kiện hành chính. Pháp luật quy định rõ các điều kiện nhằm bảo đảm việc khởi kiện được thực hiện đúng đối tượng, đúng phạm vi.

Trong thực tiễn xét xử các vụ án hành chính, tranh chấp liên quan đến quyết định thu hồi đất luôn chiếm tỷ lệ đáng kể và cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều mâu thuẫn nhất giữa người dân và cơ quan quản lý nhà nước. Một vụ án được Tòa án nhân dân cấp tỉnh xét xử trong thời gian gần đây đã cho thấy rõ ranh giới giữa quyền quản lý của Nhà nước và quyền khởi kiện hợp pháp của người dân.

Theo hồ sơ vụ án, ông C là hộ gia đình đang sử dụng ổn định một thửa đất từ năm 1995, có nhà ở kiên cố, sử dụng liên tục, không tranh chấp. Năm 2022, Ủy ban nhân dân huyện ban hành Quyết định thu hồi đất của gia đình ông C để thực hiện dự án phát triển hạ tầng đô thị. Quyết định nêu rõ lý do thu hồi là “phục vụ mục đích phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích công cộng”.

Cho rằng quyết định này xâm phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mình, ông C đã gửi đơn khiếu nại đến Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện. Tuy nhiên, sau nhiều tháng chờ đợi, khiếu nại của ông chỉ nhận được văn bản trả lời chung chung, không giải quyết rõ các nội dung mà ông nêu ra, đặc biệt là vấn đề phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Không đồng ý với kết quả giải quyết khiếu nại, ông C quyết định khởi kiện hành chính tại Tòa án, yêu cầu hủy Quyết định thu hồi đất do trái pháp luật.

Tại phiên tòa, cơ quan bị kiện cho rằng quyết định thu hồi đất được ban hành đúng thẩm quyền, đúng mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và phù hợp với quy hoạch đã được phê duyệt. Trong khi đó, phía người khởi kiện cho rằng mặc dù dự án có thể thuộc trường hợp được thu hồi đất, nhưng trình tự, thủ tục ban hành quyết định đã vi phạm nghiêm trọng pháp luật, cụ thể:

• Không tổ chức đối thoại đầy đủ với người có đất bị thu hồi
• Không công khai phương án bồi thường trước khi ban hành quyết định
• Không chứng minh được tính cấp thiết của việc thu hồi đất tại thời điểm ban hành

Sau khi xem xét toàn bộ hồ sơ và quá trình tranh tụng tại phiên tòa, Hội đồng xét xử nhận định rằng: việc thu hồi đất tuy thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân huyện, nhưng trình tự, thủ tục là yếu tố bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt. Việc bỏ qua hoặc thực hiện không đầy đủ các bước theo quy định của Luật Đất đai đã làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được biết, được tham gia ý kiến và được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân.

Từ đó, Tòa án tuyên hủy Quyết định thu hồi đất, buộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải ban hành lại quyết định mới theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật. Vụ án trên cho thấy, trong tố tụng hành chính, Tòa án không xem xét mục đích quản lý nhà nước một cách cảm tính, mà đánh giá toàn diện cả thẩm quyền, trình tự, thủ tục và nội dung quyết định hành chính. Khi một trong các yếu tố này vi phạm pháp luật và xâm phạm quyền lợi của người dân, thì quyết định hành chính hoàn toàn có thể bị hủy bỏ, bất kể được ban hành vì “mục tiêu phát triển chung”. Đồng thời, vụ việc cũng là minh chứng rõ ràng rằng người dân không chỉ có quyền khởi kiện trên lý thuyết, mà quyền đó hoàn toàn có thể được thực thi hiệu quả nếu được sử dụng đúng thời điểm, đúng căn cứ pháp lý.

3.1. Khi có quyết định hành chính trái pháp luật

Quyết định hành chính là văn bản được ban hành trong hoạt động quản lý nhà nước, áp dụng đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể. Trên thực tế, đây là đối tượng bị khởi kiện phổ biến nhất trong các vụ án hành chính.

Người dân có quyền khởi kiện khi cho rằng quyết định hành chính đó:

• Không đúng thẩm quyền ban hành
• Vi phạm trình tự, thủ tục theo luật định
• Hoặc có nội dung trái pháp luật, gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình

Các tranh chấp thường gặp có thể kể đến như: quyết định thu hồi đất, quyết định xử phạt vi phạm hành chính, quyết định cưỡng chế, quyết định từ chối cấp giấy chứng nhận hoặc giấy phép.

Điều quan trọng cần lưu ý là chỉ những quyết định tác động trực tiếp đến quyền lợi của người khởi kiện mới đủ điều kiện để khởi kiện. Việc “không đồng tình” về mặt cảm xúc hay quan điểm cá nhân không phải là căn cứ để Tòa án thụ lý vụ án.

3.2. Khi có hành vi hành chính gây thiệt hại

Bên cạnh quyết định hành chính, hành vi hành chính cũng là đối tượng khởi kiện thường gặp trong thực tiễn. Đây là những hành vi thực tế hoặc sự không thực hiện hành vi theo quy định của cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền.

Người dân có quyền khởi kiện nếu hành vi đó:

• Không đúng quy định pháp luật
• Thực hiện sai trình tự, thủ tục
• Hoặc không thực hiện nghĩa vụ công vụ, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp

Các trường hợp điển hình bao gồm việc chậm giải quyết hồ sơ hành chính, không trả lời yêu cầu hợp pháp của người dân, hoặc thực hiện cưỡng chế khi chưa đủ điều kiện theo luật định.

Đặc thù của việc khởi kiện hành vi hành chính là người khởi kiện thường gặp khó khăn trong việc chứng minh hành vi, bởi không phải lúc nào cũng tồn tại văn bản thể hiện rõ hành vi đó.

4. Yếu tố “xâm phạm trực tiếp” – điều kiện cốt lõi để được khởi kiện

Một nguyên tắc xuyên suốt của tố tụng hành chính là: chỉ người có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm trực tiếp mới có quyền khởi kiện.

Điều này nhằm ngăn chặn việc khởi kiện tràn lan, bảo đảm Tòa án chỉ xem xét những tranh chấp có căn cứ pháp lý rõ ràng. Người dân không thể khởi kiện thay cho người khác, trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.

Do đó, khi xem xét có nên khởi kiện hay không, người dân cần xác định rõ:

• Quyết định hoặc hành vi đó ảnh hưởng đến mình ở mức độ nào
• Thiệt hại hoặc nguy cơ thiệt hại phát sinh là gì
• Mối liên hệ trực tiếp giữa hành vi hành chính và quyền lợi bị xâm phạm

5. Khiếu nại hay khởi kiện: người dân được quyền lựa chọn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng bắt buộc phải khiếu nại hành chính trước rồi mới được khởi kiện. Trên thực tế, Luật Tố tụng hành chính cho phép người dân chủ động lựa chọn giữa hai con đường: khiếu nại hoặc khởi kiện trực tiếp tại Tòa án.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định theo quy định của luật chuyên ngành, việc khiếu nại có thể là điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện. Việc lựa chọn không đúng con đường có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là mất thời hiệu khởi kiện.

Do đó, việc tham vấn ý kiến luật sư ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định trong việc bảo đảm quyền khởi kiện của người dân.

6. Thời hiệu khởi kiện – “cánh cửa” dễ bị đóng lại nhất

Theo Luật Tố tụng hành chính năm 2015, thời hiệu khởi kiện thông thường là 01 năm kể từ ngày người khởi kiện nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi hành chính.

Trong thực tiễn, không ít vụ việc có căn cứ pháp lý rõ ràng nhưng vẫn bị Tòa án từ chối thụ lý do hết thời hiệu. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc người dân chậm trễ trong việc khởi kiện, hoặc kéo dài quá trình khiếu nại mà không lường trước rủi ro pháp lý.

Thời hiệu vì vậy được xem là “ranh giới” quan trọng nhất mà người dân cần đặc biệt lưu ý khi cân nhắc khởi kiện cơ quan nhà nước.

7. Ý nghĩa của khởi kiện hành chính trong Nhà nước pháp quyền

Khởi kiện hành chính không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của cá nhân, mà còn góp phần:

• Nâng cao trách nhiệm của cơ quan công quyền
• Hạn chế lạm quyền, tùy tiện trong quản lý hành chính
• Tăng cường niềm tin của người dân vào pháp luật và công lý

Trong một Nhà nước pháp quyền, không có quyền lực nào là tuyệt đối, và mọi quyền lực đều phải chịu sự giám sát bằng pháp luật.

8. Kết luận

Quyền khởi kiện hành chính là một quyền hiến định, không phải ân huệ hay ngoại lệ. Khi cơ quan nhà nước ban hành quyết định hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật, người dân hoàn toàn có quyền yêu cầu Tòa án xem xét, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Hiểu đúng, sử dụng đúng và kịp thời quyền khởi kiện hành chính chính là cách thức hiệu quả nhất để người dân tự bảo vệ mình trong mối quan hệ với cơ quan công quyền.

Trên đây là nội dung Luật Sao Sáng gửi đến quý bạn đọc về nội dung : khởi kiện hành chính: khi nào người dân được quyền kiện cơ quan nhà nước ? Chúng tôi hy vọng bạn đọc có thể vận dụng các kiến thức trên để sử dụng trong công việc và cuộc sống. Nếu có vấn đề nào còn thắc mắc hoặc cần được hỗ trợ vui lòng liên hệ với chúng tôi qua email: luatsaosang@gmail.com hoặc hotline: 0936.653.636 để được tư vấn, hỗ trợ nhanh nhất.