1. Nguyên tắc bảo hiểm xã hội là gì?

Trong khoa học pháp lý về an sinh xã hội, Nguyên tắc bảo hiểm xã hội được hiểu là những tư tưởng chỉ đạo, những quy tắc nền tảng và cốt lõi nhất được Nhà nước quy định nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình đóng và hưởng bảo hiểm xã hội. Các nguyên tắc này không tồn tại độc lập mà là sự cụ thể hóa các quyền cơ bản của con người đã được hiến định. Tại Điều 34 của Hiến pháp 2013, Nhà nước Việt Nam khẳng định: "Công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội". Bảo hiểm xã hội, với tư cách là trụ cột chính của hệ thống an sinh, vận hành dựa trên các nguyên tắc nhằm hiện thực hóa quyền năng này một cách công bằng và bền vững.   

Về mặt bản chất, các nguyên tắc bảo hiểm xã hội là sự dung hòa giữa các yếu tố kinh tế và xã hội. Một mặt, bảo hiểm xã hội phải tuân thủ nguyên tắc tính toán rủi ro và đóng - hưởng để đảm bảo sự cân đối về mặt tài chính của quỹ. Mặt khác, nó mang tính nhân văn sâu sắc thông qua cơ chế chia sẻ rủi ro cộng đồng, giúp điều hòa thu nhập và hỗ trợ những đối tượng yếu thế khi họ gặp phải các biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động. Các nguyên tắc này đóng vai trò là tiêu chuẩn để kiểm tra tính hợp pháp và hợp lý của các quy định chi tiết về đối tượng tham gia, mức đóng, mức hưởng và quy trình giải quyết chế độ.   

Dưới góc độ chuyên gia pháp lý, nguyên tắc bảo hiểm xã hội còn được coi là công cụ để bảo vệ sự ổn định của hệ thống pháp luật trước những biến động của kinh tế thị trường. Trong khi các con số cụ thể về mức đóng hay mức tiền lương có thể thay đổi theo từng thời kỳ thông qua các văn bản dưới luật như Nghị định hay Thông tư, thì các nguyên tắc cơ bản thường giữ tính ổn định lâu dài, bảo đảm rằng hệ thống luôn đi đúng quỹ đạo vì mục tiêu bảo vệ người lao động. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã nâng tầm các nguyên tắc này để không chỉ dừng lại ở việc bù đắp thu nhập mà còn hướng tới mục tiêu bao phủ toàn dân thông qua hệ thống đa tầng.

2. Các nguyên tắc bảo hiểm xã hội theo quy định pháp luật

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật 2024) đã kế thừa và phát triển hệ thống nguyên tắc từ các giai đoạn trước, đồng thời bổ sung những điểm mới quan trọng để phù hợp với bối cảnh cải cách tiền lương và chuyển đổi số. Điều 5 của Luật này quy định 07 nguyên tắc, tạo thành một hệ thống chặt chẽ điều chỉnh toàn bộ hoạt động bảo hiểm xã hội.

2.1. Nguyên tắc đóng - hưởng và chia sẻ rủi ro

Khoản 1 Điều 5 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định: "Mức hưởng bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng bảo hiểm xã hội; có chia sẻ giữa những người tham gia bảo hiểm xã hội theo quy định của Luật này.". Đây là nguyên tắc nền tảng nhất, xác lập mối quan hệ nhân quả giữa nghĩa vụ đóng góp và quyền lợi được thụ hưởng.

Khía cạnh "đóng - hưởng" đảm bảo rằng quỹ bảo hiểm xã hội được hình thành từ sự tích lũy của chính người lao động và người sử dụng lao động, tạo ra sự tự chủ về tài chính và khuyến khích người dân tham gia lâu dài để có mức hưởng cao hơn. Tuy nhiên, điểm khác biệt của bảo hiểm xã hội so với các loại hình bảo hiểm thương mại chính là yếu tố "chia sẻ". Sự chia sẻ này diễn ra giữa những người khỏe mạnh và người ốm đau, giữa người trẻ và người già, và giữa các thế hệ tham gia. Luật 2024 nhấn mạnh sự chia sẻ này không chỉ nằm ở các quỹ ngắn hạn (ốm đau, thai sản) mà còn lan tỏa sang các tầng trợ cấp khác, thể hiện tính ưu việt của hệ thống an sinh xã hội dưới sự bảo trợ của Nhà nước.

2.2. Nguyên tắc xác định mức đóng dựa trên thu nhập thực tế

Khoản 2 Điều 5 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc được tính trên cơ sở tiền lương làm căn cứ đóng; trong khi bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính trên thu nhập do người tham gia lựa chọn. Đây là nguyên tắc đảm bảo tính khả thi và phù hợp với năng lực tài chính của từng nhóm đối tượng.

Trong bối cảnh mới, Luật 2024 đưa ra khái niệm "mức tham chiếu" để thay thế cho "mức lương cơ sở" khi tính toán mức đóng và mức hưởng. Mức tham chiếu này sẽ được Chính phủ quyết định dựa trên chỉ số giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế và khả năng của ngân sách nhà nước, giúp mức đóng và hưởng luôn giữ được giá trị thực tế trước áp lực lạm phát. Điều này phản ánh tư duy quản trị linh hoạt, không còn phụ thuộc cứng nhắc vào một mức lương cố định mà điều chỉnh theo nhịp sống kinh tế.

Loại hình BHXH	Căn cứ đóng nộp	Mức đóng tối đa
Bắt buộc	Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội	20 lần mức tham chiếu
Tự nguyện	Thu nhập do người tham gia lựa chọn (tối thiểu bằng chuẩn nghèo nông thôn)	20 lần mức tham chiếu

2.3. Nguyên tắc cộng nối thời gian đóng và tính liên tục

Nguyên tắc này được quy định tại Khoản 3 Điều 5 Luật 2024, khẳng định người lao động có cả thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện đều được hưởng các chế độ trợ cấp hằng tháng, hưu trí và tử tuất dựa trên tổng thời gian đã đóng. Điều này tạo ra một "dòng chảy" liên tục trong quá trình tham gia an sinh xã hội, giúp người lao động không bị mất quyền lợi khi chuyển đổi loại hình công việc.

Đặc biệt, luật cũng làm rõ một nguyên tắc công bằng: thời gian đã tính hưởng bảo hiểm xã hội một lần thì không được tính lại để hưởng các chế độ khác. Quy định này nhằm bảo vệ sự cân đối của quỹ và nhắc nhở người lao động về tầm quan trọng của việc tích lũy thời gian đóng để hướng tới mục tiêu cuối cùng là lương hưu khi về già.

2.4. Nguyên tắc quản lý quỹ tập trung, thống nhất và minh bạch

Quỹ bảo hiểm xã hội là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước. Khoản 4 Điều 5 Luật 2024 yêu cầu quỹ phải được quản lý tập trung, thống nhất, công khai, minh bạch và hạch toán độc lập theo các quỹ thành phần.

Việc phân chia quỹ thành các nhóm đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do Nhà nước quy định và chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định là một điểm mới mang tính kỹ thuật cao. Nó cho phép cơ quan quản lý đánh giá chính xác hiệu quả của từng luồng đóng đóng góp và có các kịch bản đầu tư hoặc điều chỉnh phù hợp cho từng nhóm rủi ro khác nhau. Việc nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ thông qua đa dạng hóa danh mục đầu tư cũng là một phần không thể thiếu của nguyên tắc này nhằm bảo tồn và tăng trưởng nguồn tài chính cho tương lai.

2.5. Nguyên tắc đơn giản, thuận tiện và kịp thời trong thực thi

An sinh xã hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân tiếp cận được nó một cách dễ dàng nhất vào lúc họ cần nhất. Khoản 5 Điều 5 Luật 2024 quy định việc thực hiện bảo hiểm xã hội phải đơn giản, dễ dàng, thuận tiện, bảo đảm kịp thời và đầy đủ quyền lợi.

Nguyên tắc này là cơ sở cho các cải cách hành chính mạnh mẽ trong Luật 2024, bao gồm việc rút ngắn thời gian cấp sổ bảo hiểm xã hội xuống còn 05 ngày làm việc và thúc đẩy giao dịch điện tử. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, việc chi trả trợ cấp qua tài khoản ngân hàng (ATM) đã đạt tỷ lệ gần như tuyệt đối (99,55% trong kỳ chi trả tháng 2/2026), minh chứng cho sự chuyển mình từ một hệ thống thủ công sang một hệ thống công nghệ hiện đại phục vụ nhân dân.

2.6. Nguyên tắc làm tròn thời gian đóng có lợi cho người tham gia

Luật 2024 duy trì nguyên tắc nhân văn trong việc tính toán thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu và tử tuất. Thời gian được tính theo năm (12 tháng). Đối với các tháng lẻ, trường hợp từ 01 đến 06 tháng được tính là nửa năm, và từ 07 đến 11 tháng được tính là một năm.

Nguyên tắc này giúp nhiều người lao động đang ở "ngưỡng" đủ điều kiện có thể sớm tiếp cận với lương hưu, giảm bớt khó khăn trong giai đoạn cuối đời. Kết hợp với việc giảm số năm đóng tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm, nguyên tắc này tạo ra một "lưới an toàn" rộng mở hơn bao giờ hết.

2.7. Nguyên tắc áp dụng luật tại thời điểm thụ hưởng

Khoản 7 Điều 5 Luật 2024 khẳng định việc giải quyết các chế độ được xác định theo quy định của pháp luật tại thời điểm hưởng chế độ. Đây là một nguyên tắc quan trọng trong áp dụng văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo rằng người lao động luôn được hưởng những chính sách cập nhật nhất, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội tại thời điểm họ gặp rủi ro hoặc nghỉ hưu. Điều này cũng giúp cơ quan bảo hiểm xã hội có căn cứ pháp lý rõ ràng để áp dụng các mức trợ cấp mới khi luật thay đổi.

3. Nguyên tắc BHXH và quyền, nghĩa vụ của người tham gia

Dựa trên hệ thống nguyên tắc tại Điều 5, các quyền và nghĩa vụ cụ thể của người tham gia đã được Luật Bảo hiểm xã hội 2024 chi tiết hóa tại các Điều 10, 11, 12, 13 nhằm xác lập mối quan hệ pháp lý cân bằng giữa Nhà nước, người lao động và người sử dụng lao động. 

3.1. Quyền của người tham gia bảo hiểm xã hội 

Quyền lợi là sự phản ánh trực tiếp của nguyên tắc "bảo đảm đầy đủ quyền lợi của người tham gia". Theo quy định mới nhất, người lao động có các quyền cơ bản sau:

• Hưởng các chế độ theo quy định: Bao gồm 05 chế độ đối với bảo hiểm bắt buộc (ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp) và 04 chế độ đối với bảo hiểm tự nguyện (thêm trợ cấp thai sản và tai nạn lao động tự nguyện).   
• Quản lý sổ bảo hiểm xã hội: Người lao động được cấp sổ (bản giấy hoặc điện tử) và có quyền tự quản lý, tra cứu thông tin đóng - hưởng một cách thường xuyên.   
• Được cung cấp thông tin minh bạch: Cơ quan bảo hiểm xã hội có trách nhiệm cung cấp thông tin về quá trình đóng bảo hiểm định kỳ hằng tháng qua các ứng dụng số.   
• Quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện: Khi quyền lợi an sinh bị xâm phạm (do doanh nghiệp trốn đóng hoặc cơ quan bảo hiểm giải quyết sai), người lao động có đầy đủ quyền năng pháp lý để đòi lại công bằng.   

3.2. Nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội  

Nguyên tắc đóng - hưởng quy định rõ: quyền lợi luôn đi kèm với nghĩa vụ. Người tham gia có trách nhiệm:

• Đóng bảo hiểm đầy đủ và đúng hạn: Đây là nghĩa vụ tiên quyết để tạo lập quỹ.   
• Kê khai trung thực, chính xác: Thông tin cá nhân, thời gian công tác và mức tiền lương phải được kê khai đúng sự thật để làm căn cứ tính hưởng chính xác.   
• Tuân thủ quy trình thủ tục: Khi gặp rủi ro, người lao động phải thực hiện đúng các bước lập hồ sơ, khám giám định mức suy giảm khả năng lao động để được giải quyết chế độ kịp thời.   

3.3. Quyền và trách nhiệm của người sử dụng lao động 

Người sử dụng lao động đóng vai trò là "cầu nối" và là một bên quan trọng đóng góp vào quỹ. Trách nhiệm của doanh nghiệp bao gồm:

• Lập hồ sơ và tham gia BHXH cho người lao động: Ngay từ tháng đầu tiên ký hợp đồng lao động, doanh nghiệp phải có trách nhiệm đăng ký tham gia.   
• Đóng bảo hiểm đúng tỷ lệ: Hiện nay, tổng mức đóng vào các quỹ bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp là 32% (doanh nghiệp đóng 21,5% và người lao động đóng 10,5%).   
• Bồi thường thiệt hại: Nếu doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ gây thiệt hại đến quyền lợi của người lao động (ví dụ không được hưởng thai sản do doanh nghiệp nợ tiền bảo hiểm), doanh nghiệp có trách nhiệm bồi thường theo Khoản 8 Điều 13 Luật 2024.   

3.4. Các hành vi bị nghiêm cấm  

Để bảo vệ tính nghiêm minh của hệ thống nguyên tắc, Luật 2024 nghiêm cấm các hành vi:

• Gian lận, giả mạo hồ sơ: Để chiếm đoạt tiền từ quỹ bảo hiểm xã hội hoặc bảo hiểm thất nghiệp.   
• Trốn đóng, chậm đóng: Thỏa thuận với người lao động để không tham gia bảo hiểm hoặc tham gia không đúng mức quy định.   
• Cầm cố, thế chấp sổ BHXH: Đây là hành vi mới bị nghiêm cấm để tránh tình trạng "tín dụng đen" xâm nhập vào lĩnh vực an sinh, bảo vệ tài sản dài hạn của người lao động.

Kết luận

Các nguyên tắc bảo hiểm xã hội theo quy định mới tiếp tục giữ vai trò là “kim chỉ nam” chi phối toàn bộ hoạt động của hệ thống bảo hiểm xã hội, từ việc xác định đối tượng tham gia, mức đóng, chế độ hưởng cho đến công tác quản lý và sử dụng quỹ. Những nguyên tắc này không chỉ bảo đảm mối quan hệ hài hòa giữa quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia, mà còn thể hiện rõ tính công bằng, chia sẻ và nhân văn của chính sách bảo hiểm xã hội trong điều kiện phát triển kinh tế – xã hội hiện nay. Thông qua việc đề cao nguyên tắc đóng – hưởng gắn với thời gian và mức đóng, kết hợp với cơ chế chia sẻ rủi ro và quản lý quỹ tập trung, minh bạch, pháp luật bảo hiểm xã hội hướng tới mục tiêu bảo đảm an sinh lâu dài cho người lao động và sự ổn định của toàn xã hội.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua Tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!