1. Cơ sở pháp lý của cải cách hình phạt tử hình

1.1. Quy định về hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự

Theo Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), tử hình là hình phạt đặc biệt, chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm an ninh quốc gia, tính mạng con người hoặc trật tự xã hội, khi không còn khả năng giáo dục, cải tạo. Ngay trong chính điều luật này, nhà làm luật đã thể hiện xu hướng hạn chế áp dụng tử hình thông qua việc loại trừ hình phạt này đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi và người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.

1.2. Sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng thu hẹp án tử hình

Trong các lần sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự gần đây, Quốc hội đã quyết định bãi bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh từng được coi là đặc biệt nghiêm trọng, chuyển sang áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tù có thời hạn cao nhất. 08 tội danh được bãi bỏ án tử hình gồm:

•  Tội tham ô tài sản (Điều 353 BLHS);
•  Tội Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109 BLHS);
•  Tội “Phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (Điều 114 BLHS);
•  Tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, phòng bệnh” (Điều 194 BLHS);
•  Tội “Vận chuyển trái phép chất ma túy” (Điều 250 BLHS);
•  Tội “Phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược” (Điều 421 BLHS).
•  Tội nhận hối lộ (Điều 354 BLHS);
•  Tội gián điệp (Điều 110 BLHS).

Việc sửa đổi này được thực hiện thông qua Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và các luật có liên quan, với thời điểm áp dụng được xác định cụ thể theo nghị quyết của Quốc hội, dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

2. Nội dung và định hướng của cải cách hình phạt tử hình

2.1. Chuyển từ trừng phạt tuyệt đối sang trừng phạt có khả năng cải tạo

Thay vì tước bỏ vĩnh viễn quyền sống, chính sách hình sự mới ưu tiên áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tù có thời hạn cao nhất (20 năm) đối với các tội danh đã được bãi bỏ án tử hình. Điều này cho phép Nhà nước vẫn bảo đảm yêu cầu trừng trị nghiêm khắc đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội, đồng thời giữ lại khả năng cải tạo, giáo dục và khắc phục hậu quả của người phạm tội.

2.2. Gắn hình phạt với trách nhiệm khắc phục hậu quả

Đối với các tội phạm về tham nhũng, kinh tế, việc bãi bỏ tử hình còn gắn với chính sách thu hồi tài sản phạm tội. Thực tiễn cho thấy, trong nhiều trường hợp, hình phạt tử hình không giúp thu hồi tài sản bị chiếm đoạt cho Nhà nước và xã hội. Việc chuyển sang hình phạt tù tạo động lực để người phạm tội hợp tác, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả – một mục tiêu quan trọng của chính sách hình sự hiện đại.

3. Ý nghĩa pháp lý và xã hội của cải cách

3.1. Phù hợp với Hiến pháp và các cam kết quốc tế

Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền sống là quyền con người cơ bản (Điều 19). Mặc dù Việt Nam chưa bãi bỏ hoàn toàn án tử hình, việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt này cho thấy sự tiệm cận dần với các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là tinh thần của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), trong đó khuyến khích các quốc gia hạn chế và tiến tới xóa bỏ án tử hình.

3.2. Thay đổi cách tiếp cận về hiệu quả răn đe

Cải cách này đặt ra một thông điệp rõ ràng: hiệu quả phòng ngừa tội phạm không chỉ đến từ mức độ hà khắc của hình phạt, mà còn từ tính chắc chắn của việc xử lý, khả năng thu hồi tài sản và sự công bằng trong áp dụng pháp luật. Đây là sự điều chỉnh quan trọng trong tư duy lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự.

4. Những thách thức trong quá trình thực thi

Bên cạnh những ý nghĩa tích cực, việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với nhiều tội danh cũng đặt ra không ít thách thức. Trước hết là yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý, cải tạo đối với phạm nhân bị phạt tù chung thân hoặc tù dài hạn. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế pháp lý và chính sách xã hội phù hợp để phòng ngừa tái phạm, bảo đảm trật tự an toàn xã hội và củng cố niềm tin của người dân vào công lý.

5. Kết luận

Cải cách hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự Việt Nam là một bước chuyển quan trọng, thể hiện rõ định hướng nhân đạo hóa và hiện đại hóa chính sách hình sự. Tuy chưa bãi bỏ hoàn toàn án tử hình, nhưng việc thu hẹp phạm vi áp dụng cho thấy nỗ lực cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ xã hội, phòng chống tội phạm và tôn trọng quyền con người. Trong giai đoạn tới, hiệu quả của cải cách này sẽ phụ thuộc rất lớn vào cách thức tổ chức thi hành pháp luật, năng lực của hệ thống tư pháp và sự đồng thuận của xã hội.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua Tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!