1. Các yếu tố cấu thành tội cho vay nặng lãi

Các yếu tố cấu thành tội phạm này được xác định như sau: 

Khách thể của tội phạm: Tội cho vay lãi nặng xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế của nhà nước về tín dụng, cụ thể là trật tự trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, và lợi ích của công dân. 

Chủ thể của tội phạm: Chủ thể của tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự. Một điểm đáng chú ý là nếu người phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong quản lý công quỹ và dùng công quỹ cho vay lãi nặng mang tính chất bóc lột, họ vẫn sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này với tình tiết tăng nặng quy định tại điểm c, khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015. 

Mặt khách quan của tội phạm: Bao gồm hai dấu hiệu chính:

Hành vi cho vay với lãi suất cao: Hành vi khách quan là cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự. Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay. Do đó, nếu lãi suất cho vay từ 100%/năm trở lên (gấp 05 lần mức 20%/năm) thì hành vi cho vay có dấu hiệu của tội cho vay lãi nặng. Việc quy định cụ thể mức lãi suất này tạo ra một ranh giới định lượng rõ ràng giữa hành vi dân sự thông thường và hành vi có dấu hiệu tội phạm hình sự. Ngưỡng 100%/năm là một tiêu chí khách quan, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở vững chắc để xác định hành vi vi phạm, giảm thiểu sự tùy tiện trong quá trình áp dụng pháp luật. 

Thu lợi bất chính hoặc các điều kiện khác: Để cấu thành tội phạm, hành vi cho vay lãi nặng phải đáp ứng thêm một trong các điều kiện sau: (1) Thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng; (2) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm; hoặc (3) Đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. "Thu lợi bất chính" được định nghĩa là số tiền lãi vượt quá mức lãi suất vay cao nhất theo quy định của Bộ luật Dân sự và các khoản thu trái pháp luật khác của người vay. 

Mặt chủ quan của tội phạm: Người phạm tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự thực hiện hành vi với lỗi cố ý. Họ nhận thức rõ hành vi này gây nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra, hoặc tuy không mong muốn nhưng vẫn để mặc cho hậu quả đó xảy ra. Mặc dù mục đích thu lợi bất chính là bản chất của hành vi cho vay lãi nặng, nhưng mục đích này không phải là một dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm. Điều này có nghĩa là, việc xác định tội phạm tập trung vào hành vi khách quan (cho vay với lãi suất cao và thu lợi bất chính) hơn là vào ý định cụ thể của người phạm tội. Cách tiếp cận này giúp mở rộng phạm vi áp dụng của điều luật, đảm bảo rằng những hành vi gây thiệt hại cho xã hội do cho vay lãi nặng vẫn bị xử lý, ngay cả khi người phạm tội có thể biện minh bằng các mục đích khác ngoài việc trục lợi tuyệt đối.  

2. Cho vay nặng lãi có đi tù không?

Người có hành vi cho vay nặng lãi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự được quy định tại Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) như sau:

Khung hình phạt chính:

• Khoản 1: Người nào cho vay với lãi suất gấp 05 lần mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.  
• Khoản 2: Phạm tội thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.  

​Hình phạt bổ sung (Khoản 3): Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.  

Việc Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP hướng dẫn "xem xét áp dụng nghiêm khắc hình phạt tiền là hình phạt chính đối với người thực hiện hành vi phạm tội" và "trường hợp hình phạt chính được áp dụng không phải hình phạt tiền thì phải xem xét áp dụng nghiêm khắc hình phạt bổ sung là hình phạt tiền" cho thấy một định hướng chính sách rõ ràng. Cách tiếp cận này ưu tiên tước đoạt lợi nhuận bất chính của người phạm tội, đây là một biện pháp răn đe trực tiếp và hiệu quả đối với một tội phạm cơ bản dựa trên sự bóc lột tài chính. Hơn nữa, quy định về hình phạt bổ sung "cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định" thể hiện một biện pháp phòng ngừa tái phạm chủ động. Bằng cách tước bỏ khả năng của cá nhân trong việc nắm giữ các vị trí hoặc thực hiện các công việc có thể tạo điều kiện cho hoạt động cho vay lãi nặng trong tương lai (ví dụ, trong các dịch vụ tài chính hoặc tiệm cầm đồ), pháp luật hướng tới việc phá vỡ năng lực hoạt động của tội phạm. Điều này phản ánh một chiến lược toàn diện không chỉ dừng lại ở việc trừng phạt mà còn bao gồm cả phòng ngừa tội phạm.  

3. Hướng dẫn xác định: Thu lợi bất chính”

Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, có hiệu lực từ ngày 24/12/2021, đóng vai trò là văn bản hướng dẫn pháp luật quan trọng, cung cấp cơ sở để áp dụng thống nhất Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015 trong thực tiễn xét xử.  

Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP đã đưa ra định nghĩa và hướng dẫn cụ thể về "thu lợi bất chính" và cách tính lãi suất thực:

Trích dẫn và giải thích: Khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP quy định: “Thu lợi bất chính” là số tiền lãi thu được sau khi trừ đi số tiền lãi tương ứng với mức lãi suất 20%/năm theo quy định của Bộ luật Dân sự và các khoản thu trái pháp luật khác của người vay. Điều này nhấn mạnh rằng chỉ phần lãi suất vượt quá giới hạn hợp pháp (20%/năm theo Điều 468 BLDS 2015) mới được coi là bất chính.  

Phân tích các khoản thu trái pháp luật khác được cộng dồn: Để ngăn chặn hành vi lách luật, Khoản 1 Điều 4 Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP hướng dẫn rằng, trường hợp người thực hiện hành vi cho vay lãi nặng thu thêm các loại phí từ người vay (như phí hợp đồng, phí tư vấn, phí dịch vụ, phí liên lạc...), thì các khoản tiền này sẽ được cộng dồn với tiền lãi để xác định tổng lãi suất thực tế và tổng số tiền thu lợi bất chính khi xem xét trách nhiệm hình sự. Việc bổ sung rõ ràng "các khoản thu trái pháp luật khác" vào định nghĩa "thu lợi bất chính" là một phản ứng pháp lý trực tiếp đối với các thủ đoạn tinh vi của "tín dụng đen". Các đối tượng này thường ngụy trang lãi suất cắt cổ dưới dạng các loại "phí" khác nhau nhằm né tránh các quy định về giới hạn lãi suất và trách nhiệm hình sự. Bằng cách quy định rõ ràng rằng các khoản phí này phải được cộng gộp vào tiền lãi để xác định lợi nhuận bất chính, Nghị quyết đã bịt kín một lỗ hổng tiềm ẩn, đảm bảo rằng bản chất bóc lột thực sự của giao dịch được nhận diện và truy tố. Điều này cho thấy sự linh hoạt và khả năng thích ứng của khung pháp lý trong việc đối phó với các phương thức phạm tội ngày càng phát triển.  

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!