1. Côn đồ là gì?

Theo hướng dẫn của Công văn số 38/NCPL ngày 06/01/1976 của TAND Tối cao như sau: 

"

Khái niệm côn đồ được hiểu là hành động của những tên coi thường pháp luật, luôn luôn phá rối trật tự trị an, sẵn sàng dùng vũ lực và thích (hay) dùng vũ lực để uy hiếp người khác phải khuất phục mình, vô cớ hoặc chỉ vì một duyên cớ nhỏ nhặt là đâm chém, thậm chí giết người.

Hành động của chúng thường là xâm phạm sức khỏe, tính mạng, danh dự người khác, gây gổ hành hung người khác một cách rất vô cớ hoặc vì một duyên cớ nhỏ nhặt, ví dụ như đi xe đạp, xe máy va quệt vào người khác, có khi chính mình có lỗi nhưng đã kiếm cớ để đánh hoặc giết người ta, mặc dù có thể người kia cũng có lỗi nhỏ. Những kẻ đâm thuê chém mướn phải coi là biểu hiện tính côn đồ"

 

Theo đó, “Côn đồ” là khái niệm dùng để chỉ những cá nhân có hành vi hung hãn, coi thường pháp luật và các chuẩn mực xã hội, sẵn sàng sử dụng vũ lực để giải quyết mâu thuẫn dù chỉ là những nguyên nhân rất nhỏ nhặt. Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, hành vi côn đồ thường gắn với việc phá rối trật tự trị an, gây gổ, hành hung người khác một cách vô cớ hoặc không tương xứng với nguyên nhân, thậm chí dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như xâm phạm sức khỏe, tính mạng của người khác. Điểm cốt lõi của “côn đồ” không chỉ nằm ở hành vi bạo lực, mà còn ở thái độ liều lĩnh, ngang ngược và thói quen dùng bạo lực như một cách thức áp đặt ý chí cá nhân.

Trong đời sống xã hội, “côn đồ” còn được hiểu là những người có lối sống lệch chuẩn, thiếu kiềm chế, dễ bị kích động và thường xuyên gây mất trật tự công cộng. Họ có xu hướng giải quyết xung đột bằng sức mạnh thay vì lý trí, không tôn trọng các quy tắc ứng xử chung và sẵn sàng uy hiếp người khác để đạt được mục đích của mình. Chính vì vậy, hình ảnh “kẻ côn đồ” luôn gắn liền với sự nguy hiểm và bất ổn trong cộng đồng.

Dưới góc độ xã hội học, tính côn đồ thường hình thành từ nhiều yếu tố như môi trường sống thiếu lành mạnh, giáo dục chưa đầy đủ và đặc điểm tâm lý cá nhân. Khi không được kiểm soát và định hướng đúng đắn, những yếu tố này có thể khiến cá nhân lựa chọn bạo lực như một phản ứng quen thuộc trong các tình huống mâu thuẫn. Do đó, “côn đồ” không chỉ là một khái niệm pháp lý hay xã hội đơn thuần, mà còn phản ánh một dạng hành vi lệch chuẩn cần được nhận diện, ngăn chặn và xử lý nghiêm để bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

Tóm lại, “côn đồ” là một thuật ngữ pháp lý mang tính đánh giá, dùng để chỉ những hành vi bạo lực đặc biệt hung hãn, coi thường pháp luật và trật tự xã hội, qua đó làm căn cứ để xử lý nghiêm khắc hơn trong tố tụng hình sự.

2. Tình tiết "tính chất côn đồ" là như thế nào? 

Trong pháp luật hình sự Việt Nam, “tính chất côn đồ” được xem là một trong những tình tiết thể hiện mức độ nguy hiểm cao của hành vi phạm tội, thường được sử dụng như tình tiết định khung tăng nặng hoặc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người. Mặc dù Bộ luật Hình sự không đưa ra định nghĩa cụ thể, nhưng thông qua thực tiễn xét xử và các hướng dẫn của Tòa án, đặc biệt là Án lệ số 17/2018/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17 tháng 10 năm 2018 và được công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06 tháng 11 năm 2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao nhận định tình tiết có "tính chất côn đồ" có thể hiểu rằng đây là biểu hiện của hành vi mang tính hung hãn, coi thường pháp luật và sẵn sàng sử dụng bạo lực để giải quyết những mâu thuẫn nhỏ nhặt hoặc thậm chí không có mâu thuẫn.

Việc xác định “tính chất côn đồ” dựa trên đánh giá tổng hợp nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là nguyên nhân phát sinh hành vi và cách thức thực hiện hành vi. Một hành vi được coi là có tính chất côn đồ khi người thực hiện thể hiện thái độ coi thường pháp luật, coi thường tính mạng, sức khỏe của người khác, đồng thời lựa chọn bạo lực như một phương thức giải quyết mâu thuẫn dù nguyên nhân rất nhỏ hoặc không đáng kể.

Hành vi tính chất côn đồ thường xuất phát từ những lý do hết sức nhỏ nhặt như va chạm giao thông nhẹ, lời nói bâng quơ, ánh nhìn mang tính suy diễn, hoặc thậm chí không có mâu thuẫn từ trước. Điểm cốt lõi là sự không tương xứng giữa nguyên nhân và hành vi, cho thấy người phạm tội hành động không dựa trên sự kiềm chế hay lý trí, mà thiên về phản ứng bộc phát, lệch chuẩn.

Tiêu chí khách quan	Biểu hiện cụ thể	Hệ quả pháp lý
Nguyên cớ	Mâu thuẫn nhỏ, va chạm giao thông nhẹ, bị nhìn đểu, nẹt pô xe.	Xác định tính chất "vô lý" của hành vi tấn công.
Hung khí	Mã tấu, dao phay, kiếm, súng, hoặc các vật nguy hiểm khác.	Thể hiện sự chuẩn bị và ý chí tước đoạt tính mạng/sức khỏe.
Vị trí tấn công	Vùng đầu, mặt, ngực, bụng (vùng trọng yếu).	Củng cố nhận định về sự hung hãn và coi thường tính mạng.
Cường độ	Tấn công liên tục, quyết liệt, đánh hội đồng.	Phản ánh thái độ thực hiện tội phạm đến cùng.

Thực tiễn xét xử cho thấy nguyên cớ nhỏ nhặt rất đa dạng nhưng thường tập trung vào các nhóm sau:

• Nhóm bộc phát do tự ái cá nhân: Ví dụ như bị hại có thái độ "vô lễ", "khinh thường" hoặc chỉ là nẹt pô xe khiến người phạm tội khó chịu.
• Nhóm va chạm đời thường: Va quệt xe cộ nhẹ, bị giật micro khi đang hát karaoke, hoặc tranh cãi về việc hưởng xái khi đánh bài.
• Nhóm thay người khác trả thù: Người phạm tội không có mâu thuẫn trực tiếp với nạn nhân nhưng tham gia đánh chém vì tình nghĩa "anh em", "đàn em" bị đánh.

Nếu nạn nhân hoàn toàn không có lỗi hoặc lỗi rất nhỏ mà bị tấn công hung hãn thì tính chất côn đồ là rõ ràng. Ngược lại, nếu nạn nhân là người gây hấn trước một cách nghiêm trọng, dẫn đến sự bực tức của người phạm tội, thì cần cân nhắc kỹ việc áp dụng tình tiết này.

Bên cạnh nguyên nhân, cách thức thực hiện hành vi cũng là căn cứ quan trọng. Hành vi mang tính chất côn đồ thường được thực hiện một cách hung hãn, quyết liệt, có thể sử dụng hung khí nguy hiểm và nhắm vào các vị trí trọng yếu trên cơ thể nạn nhân. Người phạm tội thường tấn công liên tiếp, không dừng lại ngay cả khi nạn nhân đã mất khả năng chống cự, qua đó thể hiện sự coi thường hậu quả và tính mạng người khác.

“Tính chất côn đồ” còn phản ánh rõ nét ở thái độ ngang ngược, liều lĩnh và bất chấp chuẩn mực xã hội. Người phạm tội thường thiếu khả năng kiềm chế, dễ bị kích động và có xu hướng sử dụng bạo lực như một phản xạ quen thuộc. Đây không chỉ là hành vi nhất thời mà còn cho thấy sự lệch chuẩn trong nhận thức và lối hành xử.

Để xác định một hành vi có tính chất cồn đồ hay không cần phải phân biệt với các trường hợp tượng tự như phạm tội trong trạng thái bị kích động mạnh, mâu thuẫn kéo dài hoặc hành vi phòng vệ chính đáng. Những trường hợp này tuy có thể có yếu tố bạo lực nhưng không mang tính vô cớ, không thể hiện sự coi thường pháp luật một cách rõ rệt như hành vi côn đồ.

Việc áp dụng tình tiết “có tính chất côn đồ” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong thực tiễn xét xử. Trước hết, đây là căn cứ để chuyển sang khung hình phạt nghiêm khắc hơn, làm tăng trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Đồng thời, nó còn phản ánh mức độ nguy hiểm về nhân thân, cho thấy người phạm tội có xu hướng bạo lực và khó kiểm soát hành vi. Ngoài ra, việc xử lý nghiêm các hành vi mang tính chất côn đồ còn góp phần răn đe, phòng ngừa chung, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

“Tính chất côn đồ” là một dấu hiệu pháp lý mang tính tổng hợp, thể hiện sự kết hợp giữa nguyên nhân phi lý, hành vi bạo lực cực đoan và thái độ coi thường pháp luật của người phạm tội. Việc nhận diện đúng và áp dụng chính xác tình tiết này không chỉ bảo đảm tính công bằng trong xét xử mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ trật tự pháp luật và các giá trị cơ bản của xã hội.

3. Án lệ số 17/2018/AL về tình tiết “Có tính chất côn đồ” trong tội “Giết người” có đồng phạm

Án lệ số 17/2018/AL là một văn bản hướng dẫn áp dụng tình tiết "có tính chất côn đồ" đối với các vụ án có đồng phạm, được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17 tháng 10 năm 2018 và được công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06 tháng 11 năm 2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.

Tóm tắt án lệ như sau:

Vụ án bắt nguồn từ mâu thuẫn nhỏ giữa con cái nạn nhân và người thân của bị cáo Nguyễn Văn H. Mặc dù H không trực tiếp thực hiện hành vi chém nạn nhân, nhưng H đã có các hành động: gọi điện báo tin cho V, trực tiếp chỉ địa điểm và đặc điểm nhận dạng nạn nhân, đồng thời có những lời lẽ kích động ý chí trả thù ("Ba bị đánh thương lắm, chừ còn đau"). Sau khi nghe H nói, V và T bàn bạc kế hoạch đi đánh nạn nhân, H không can ngăn mà còn nói “Nếu đánh thì đánh dằn mặt thôi”. 

Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhận định rằng trong vụ án có đồng phạm, vì mâu thuẫn nhỏ nhặt trong sinh hoạt với các con của ông Q mà V và T đã dùng mã tấu chém nhiều nhát vào những vùng trọng yếu trên cơ thể của ông Q nên chỉ hành vi phạm tội của V và T “Có tính chất côn đồ”. H không trực tiếp tham gia đánh ông Q mà giúp sức cho V và T trong việc đánh ông Q nên hành vi phạm tội của H không “Có tính chất côn đồ” mà chỉ thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999.

Vai trò trong vụ án	Hành vi cụ thể	Áp dụng tính chất côn đồ
Người thực hành (V, T)	Dùng mã tấu chém vào vùng trọng yếu vì mâu thuẫn nhỏ của người khác.	Có (Định khung tăng nặng).
Người xúi giục/giúp sức (H)	Chỉ điểm, kích động tinh thần trả thù, để mặc hậu quả.	Không (không trực tiếp tham gia mà là đồng phạm giúp sức).

4.  Tình tiết "có tính chất côn đồ" là tình tiết định khung hay tăng nặng?

Tình tiết “có tính chất côn đồ” trong pháp luật hình sự Việt Nam có thể vừa là tình tiết định khung hình phạt, vừa có thể là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, nhưng về nguyên tắc không được đồng thời sử dụng hai lần để làm căn cứ tăng nặng trách nhiệm hình sự. Việc xác định đây là tình tiết định khung hay tình tiết tăng nặng phải căn cứ vào từng tội danh cụ thể trong Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Cụ thể, Bộ luật Hình sự 2015 đã trực tiếp quy định “có tính chất côn đồ” trong một số điều luật. Chẳng hạn, tại Điều 123 về tội giết người, điểm n khoản 1 nêu rõ: “Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình: … n) Có tính chất côn đồ.” Tương tự, tại Điều 134 về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, điểm i khoản 1 quy định: “… i) Có tính chất côn đồ.” Việc được đặt trực tiếp trong cấu thành định khung của điều luật cho thấy, khi hành vi phạm tội mang tính chất côn đồ, người phạm tội sẽ bị áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc hơn, do đó đây chính là tình tiết định khung tăng nặng.

Ngược lại, khi xem xét dưới góc độ tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung, cần căn cứ vào Điều 52 của cùng bộ luật. Điều luật này liệt kê các tình tiết tăng nặng, trong đó đề cập đến "Phạm tội có tính chất côn đồ" tại điểm d khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi năm 2017. Đây là tình tiết phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi phạm tội, thể hiện sự hung hãn, coi thường pháp luật, coi thường tính mạng, sức khỏe hoặc trật tự xã hội. Vì vậy, trong trường hợp một tội danh không lấy “có tính chất côn đồ” làm dấu hiệu định tội hoặc định khung, thì Tòa án có thể áp dụng điểm d khoản 1 Điều 52 để tăng nặng trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt.

Đặc biệt, khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015 quy định nguyên tắc: "Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng." Điều này có nghĩa là nếu người phạm tội đã bị truy cứu theo khung có yếu tố “có tính chất côn đồ”, thì Tòa án không được tiếp tục áp dụng điểm d khoản 1 Điều 52 để tăng nặng thêm một lần nữa. Nguyên tắc này nhằm tránh việc một tình tiết bị sử dụng hai lần theo hướng bất lợi cho bị cáo.

 Như vậy, có thể kết luận chính xác rằng: “có tính chất côn đồ” theo Bộ luật Hình sự hiện hành vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52, vừa có thể là tình tiết định khung trong một số tội danh cụ thể. Tuy nhiên, trong cùng một vụ án, nếu đã được dùng để định khung hình phạt thì không được tiếp tục sử dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nữa.

5. Các câu hỏi thường gặp về tính chất côn đồ 

5.1. Uống rượu say rồi đánh người có bị coi là có tính chất côn đồ không?

Theo quy định tại Điều 13 BLHS 2015, người phạm tội trong tình trạng say rượu hoặc chất kích thích mạnh vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trạng thái say rượu ảnh hưởng thế nào đến việc xác định tính chất côn đồ. 

Pháp luật Việt Nam không coi say rượu là tình tiết giảm nhẹ. Ngược lại, nếu một người sau khi uống rượu trở nên hung hãn, vô cớ gây sự và tấn công người khác vì những lý do vụn vặt, thì trạng thái say rượu thường được coi là "chất xúc tác" bộc lộ bản tính coi thường pháp luật của họ. Trong nhiều trường hợp, việc say rượu rồi hành hung người khác mà không có mâu thuẫn chính đáng chính là minh chứng cho tính chất côn đồ, vì người phạm tội đã tự đặt mình vào tình trạng mất kiểm soát và sẵn sàng dùng vũ lực. Tuy nhiên, nếu mâu thuẫn xuất phát từ lỗi của bị hại và việc say rượu chỉ làm tăng mức độ kích động, Tòa án sẽ cân nhắc kỹ bối cảnh để tránh áp dụng máy móc.

5.2. Bị hại có lỗi một phần thì hung thủ có bị áp dụng tình tiết côn đồ?

Việc xác định tính chất côn đồ khi bị hại có lỗi phụ thuộc vào hai yếu tố: Mức độ lỗi của bị hại và Tính liên tục của hành vi.

• Lỗi nghiêm trọng và tức thì của bị hại: Nếu bị hại là người tấn công trước hoặc xúc phạm nghiêm trọng bị cáo, khiến bị cáo bị kích động mạnh và phản kháng ngay lập tức, thì thông thường hành vi của bị cáo không bị coi là mang tính chất côn đồ. Lúc này, hành vi đó mang tính chất bộc phát do sự kích động từ phía nạn nhân.
• Sự gián đoạn của mâu thuẫn: Nếu sau khi bị hại có lỗi (ví dụ chửi bới hoặc đánh nhẹ), sự việc đã tạm dừng, nhưng bị cáo vẫn đi tìm hung khí rồi quay lại tấn công bị hại, thì tính chất côn đồ vẫn có thể được áp dụng. Lập luận ở đây là mâu thuẫn đã bị ngắt quãng, bị cáo có thời gian để lựa chọn cách ứng xử khác nhưng vẫn chọn sử dụng bạo lực để trả thù.

Ví dụ: Trong một vụ án tại Lạng Sơn, bị hại đánh bị cáo chảy máu mũi trước, sau đó hai bên đã dừng lại. Một lúc sau bị cáo lấy dao quay lại đâm bị hại. Tòa án vẫn áp dụng tính chất côn đồ vì mâu thuẫn cũ đã chấm dứt, hành vi quay lại tấn công thể hiện ý chí truy đuổi và trả thù quyết liệt.

5.3. Tỷ lệ thương tích dưới 11% nhưng có tính chất côn đồ xử lý thế nào?

Đây là một trong những điểm tiến bộ nhất của Điều 134 BLHS nhằm ngăn chặn bạo lực côn đồ từ sớm.

• Về hình sự: Nếu một người cố ý gây thương tích cho người khác mà tỷ lệ tổn thương dưới 11%, nhưng hành vi được xác định là có tính chất côn đồ (điểm m khoản 1 Điều 134), thì người đó vẫn bị khởi tố vụ án hình sự. Hình phạt có thể là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
• Về hành chính: Nếu hành vi gây thương tích dưới 11% mà không thuộc các trường hợp đặc biệt (như không có tính chất côn đồ, không dùng hung khí nguy hiểm), thì người vi phạm chỉ bị xử phạt hành chính với mức tiền từ 5 đến 8 triệu đồng.

Việc quy định "có tính chất côn đồ" là điều kiện để xử lý hình sự đối với thương tích dưới 11% giúp bảo vệ các nạn nhân bị bắt nạt hoặc bị tấn công vô cớ, đồng thời răn đe những đối tượng thích sử dụng bạo lực để uy hiếp người khác.

Kết luận 

Có thể thấy rằng, “côn đồ” không đơn thuần là cách gọi mang tính cảm tính mà trong pháp luật, tình tiết “có tính chất côn đồ” phản ánh bản chất nguy hiểm, hung hãn và coi thường kỷ cương xã hội của người phạm tội. Việc xác định đúng tình tiết này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình định tội và quyết định hình phạt, góp phần đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời răn đe, phòng ngừa các hành vi bạo lực trong xã hội. Qua đó, pháp luật không chỉ trừng trị hành vi vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng một môi trường sống an toàn, văn minh và tôn trọng trật tự, kỷ cương chung.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua Tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!