Cho bạn vay 15 triệu đồng nhưng mãi không thấy trả, chị M.H ( Đống Đa, Hà Nội) yêu cầu người bạn phải để lại thẻ căn cước và bằng lái xe máy. Chị H. đinh ninh: "Giữ giấy tờ tùy thân của họ thì họ mới có trách nhiệm trả tiền, không sợ họ bỏ trốn". Thế nhưng, khi người bạn làm đơn trình báo lên cơ quan công an về việc bị giữ giấy tờ tùy thân trái phép, chị H. mới ngỡ ngàng khi đối diện với quyết định xử phạt vi phạm hành chính.

Căn cước công dân không phải là tài sản để cầm cố, thế chấp

Lầm tưởng lớn nhất trong các giao dịch vay nợ dân sự là việc xem giấy tờ tùy thân như một dạng "vật thế chấp".

Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm: vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Thẻ căn cước (trước đây là Căn cước công dân/Chứng minh nhân dân) là giấy tờ tùy thân chứa đựng thông tin về nhân thân và căn cước của công dân, hoàn toàn không phải là tài sản hay "giấy tờ có giá" (như trái phiếu, cổ phiếu, sổ tiết kiệm). Vì vậy, việc dùng thẻ căn cước để cầm cố hay thế chấp là thỏa thuận trái luật và bị vô hiệu ngay từ thời điểm xác lập. Sự vô hiệu của biện pháp bảo đảm này kéo theo các hệ quả pháp lý trực tiếp:

• Chủ nợ buộc phải trả lại thẻ căn cước ngay lập tức: Do giao dịch bảo đảm không có giá trị pháp lý, chủ nợ không có quyền lưu giữ thẻ căn cước của người vay. Việc tiếp tục chiếm giữ có thể bị phạt hành chính từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP.

• Khoản nợ trở thành khoản vay tín chấp: Biện pháp bảo đảm vô hiệu không làm mất đi nghĩa vụ trả nợ chính. Tuy nhiên, khoản vay sẽ bị mất hoàn toàn cơ chế bảo đảm, khiến chủ nợ đối mặt với rủi ro thu hồi nợ nếu bên vay chây ì.

Ai mới có quyền tạm giữ thẻ căn cước?

Căn cứ theo Luật Căn cước 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024), thẻ căn cước chỉ bị tạm giữ trong các trường hợp rất hạn chế và do cơ quan có thẩm quyền thực hiện:

• Người đang chấp hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng; người đang chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc.

• Người đang bị tạm giữ, tạm giam, chấp hành án phạt tù.

Cá nhân, tổ chức kinh doanh thông thường (như chủ tiệm cầm đồ, chủ nhà trọ, chủ nợ, người cho thuê xe) hoàn toàn không có quyền tạm giữ thẻ căn cước của bất kỳ ai dưới mọi hình thức thỏa thuận.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi cầm giữ thẻ căn cước

Hành vi cầm cố, thế chấp hoặc giữ thẻ căn cước của người khác bị xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 10 Nghị định 144/2021/NĐ-CP:

• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi chiếm đoạt, sử dụng thẻ căn cước của người khác.

• Phạt tiền từ 4.000.000 đồng đến 6.000.000 đồng đối với hành vi thế chấp, cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước.

Ngoài việc bị phạt tiền, người vi phạm còn bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là buộc trả lại thẻ căn cước cho người bị tạm giữ.

Rủi ro pháp lý khác: Dễ dính líu tội "Cưỡng đoạt tài sản"

Nếu chủ nợ không chỉ giữ giấy tờ mà còn dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc gây sức ép tinh thần (như giữ xe, giữ điện thoại, giữ giấy tờ rồi đòi tiền chuộc vượt quá số nợ, hoặc giữ tài sản trái ý muốn của người vay), ranh giới giữa tranh chấp dân sự và vi phạm hình sự sẽ bị xóa nhòa. Hành vi này có thể bị cơ quan điều tra xem xét xử lý về tội “Cưỡng đoạt tài sản” (Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015) hoặc “Chiếm giữ trái phép tài sản” (Điều 176 Bộ luật Hình sự 2015).

Biện pháp bảo đảm đúng luật khi cho vay tiền

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi cho vay mà không vi phạm pháp luật, chủ nợ nên áp dụng các biện pháp bảo đảm được pháp luật công nhận:

1. Lập hợp đồng vay bằng văn bản: Ghi rõ số tiền vay, thời hạn trả, lãi suất (không vượt quá 20%/năm theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015) và phương thức hoàn trả.

2. Bảo đảm bằng tài sản hợp pháp: Nếu muốn có tài sản làm tin, bên vay phải thế chấp hoặc cầm cố tài sản thực tế có đăng ký quyền sở hữu (như xe máy, ô tô, bất động sản) và phải thực hiện thủ tục công chứng, đăng ký biện pháp bảo đảm theo đúng quy định.

3. Sử dụng quyền khởi kiện: Khi con nợ cố tình chây ì, trốn tránh, người cho vay cần nộp đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết, thay vì tự ý áp dụng các biện pháp giữ người hoặc giữ giấy tờ trái luật.