1. AI và nguy cơ thao túng thị trường chứng khoán thông qua thông tin giả

Trong thị trường chứng khoán, thông tin là yếu tố quyết định hành vi của nhà đầu tư và biến động giá chứng khoán. Công nghệ AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, video, giọng nói với mức độ chân thực cao (deepfake, generative AI).

Nếu bị lạm dụng, AI có thể được sử dụng để:

• Tạo tin giả về kết quả kinh doanh, sáp nhập, phát hành cổ phiếu;
• Giả mạo phát ngôn lãnh đạo doanh nghiệp hoặc chuyên gia tài chính;
• Tạo báo cáo phân tích giả nhằm định hướng hành vi mua bán cổ phiếu;
• Tự động lan truyền tin giả qua mạng xã hội, diễn đàn đầu tư, bot giao dịch.

Những hành vi này có thể gây biến động giá chứng khoán không dựa trên giá trị thực, làm méo mó thị trường và gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhà đầu tư.

2. Hành vi thao túng thị trường chứng khoán dưới góc độ pháp lý

2.1. Hành vi bị cấm theo Luật Chứng khoán 2019

Luật Chứng khoán năm 2019 quy định rõ các hành vi bị cấm trong hoạt động chứng khoán.

• Khoản 3 Điều 12 Luật Chứng khoán 2019 quy định:

“Nghiêm cấm hành vi thao túng thị trường chứng khoán.”

• Khoản 1 Điều 12 Luật Chứng khoán 2019 cũng cấm hành vi cung cấp thông tin sai sự thật, che giấu sự thật trong hoạt động chứng khoán.

=> Việc sử dụng AI để tạo và phát tán thông tin giả nhằm tác động đến giá chứng khoán có thể bị coi là hành vi thao túng thị trường và cung cấp thông tin sai sự thật.

2.2. Nghĩa vụ công bố thông tin

• Điều 101 Luật Chứng khoán 2019 quy định nghĩa vụ công bố thông tin đầy đủ, kịp thời và chính xác của tổ chức phát hành, công ty đại chúng.

=> Mọi thông tin sai lệch do AI tạo ra nếu được sử dụng như thông tin công bố hoặc khuyến nghị đầu tư đều có thể bị xử lý theo quy định này.

3. Xử phạt hành chính đối với hành vi tạo tin giả bằng AI

3.1. Nghị định 156/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 128/2021/NĐ-CP)

Pháp luật Việt Nam quy định chế tài nghiêm khắc đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán và cung cấp thông tin sai lệch.

• Điều 36 Nghị định 156/2020/NĐ-CP quy định xử phạt đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán, với mức phạt tiền có thể lên đến 10 lần khoản thu trái pháp luật hoặc mức phạt tiền rất lớn đối với tổ chức.
• Điều 42 Nghị định 156/2020/NĐ-CP quy định xử phạt hành vi công bố thông tin sai sự thật hoặc che giấu thông tin trong lĩnh vực chứng khoán.

Ngoài tiền phạt, cơ quan quản lý có thể áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như:

• Buộc cải chính thông tin;
• Buộc thu hồi khoản lợi bất hợp pháp;
• Đình chỉ hoạt động chứng khoán;
• Tước quyền hành nghề của cá nhân vi phạm

4. Trách nhiệm hình sự khi thao túng thị trường bằng AI

4.1. Tội thao túng thị trường chứng khoán

• Điều 211 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định Tội thao túng thị trường chứng khoán.

Các hành vi cấu thành tội phạm bao gồm:

• Sử dụng một hoặc nhiều tài khoản để tạo cung cầu giả;
• Thông đồng mua bán chứng khoán nhằm tạo giá giả;
• Lan truyền thông tin sai lệch nhằm thao túng giá chứng khoán;
• Các hành vi khác nhằm thao túng thị trường.

=> Sử dụng AI để tạo và lan truyền tin giả có thể được coi là “thủ đoạn công nghệ cao nhằm thao túng thị trường”, là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Hình phạt:

• Phạt tiền lớn hoặc phạt tù đến 07 năm đối với cá nhân;
• Pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền lớn hoặc đình chỉ hoạt động.

4.2. Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng

• Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông.

=> Nếu AI được sử dụng để phát tán tin giả gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư hoặc thị trường, cá nhân, tổ chức có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điều này.

4.3. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

• Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

=> Nếu việc tạo tin giả nhằm dụ dỗ nhà đầu tư mua cổ phiếu để trục lợi, hành vi có thể bị xem xét xử lý về tội lừa đảo.

5. Trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại

5.1. Căn cứ Bộ luật Dân sự 2015

• Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015: Người nào có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại thì phải bồi thường.
• Điều 589 Bộ luật Dân sự 2015: Thiệt hại về tài sản bao gồm tài sản bị mất, bị giảm giá trị, lợi ích bị mất hoặc bị giảm sút.

=> Nhà đầu tư bị thiệt hại do tin giả có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

6. Trách nhiệm của nền tảng số và doanh nghiệp công nghệ

6.1. Luật An ninh mạng 2018

• Điều 8 Luật An ninh mạng 2018 cấm hành vi đưa thông tin sai sự thật gây thiệt hại về kinh tế – xã hội.
• Điều 26 Luật An ninh mạng 2018 quy định trách nhiệm doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm.

=> Các nền tảng mạng xã hội, nền tảng AI có thể bị yêu cầu gỡ bỏ nội dung giả và phối hợp cung cấp thông tin phục vụ điều tra.

6.2. Nghị định 72/2013/NĐ-CP và Nghị định 27/2018/NĐ-CP

Quy định trách nhiệm quản lý thông tin trên Internet, yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội kiểm soát nội dung vi phạm pháp luật.

7. Thách thức pháp lý trong việc xử lý thao túng bằng AI

Việc xử lý hành vi thao túng bằng AI đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới:

• Khó truy vết nguồn tạo nội dung do tính ẩn danh của môi trường mạng;
• Khó chứng minh yếu tố lỗi và mục đích thao túng;
• Khó xác định trách nhiệm giữa người sử dụng AI, nhà phát triển thuật toán và nền tảng trung gian;
• Hành vi mang tính xuyên biên giới, gây khó khăn cho hợp tác tư pháp quốc tế.

Ngoài ra, việc thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử phải tuân thủ Luật Giao dịch điện tử 2023 và quy định tố tụng về chứng cứ điện tử.

8. Khuyến nghị pháp lý cho doanh nghiệp và nhà đầu tư

8.1. Đối với doanh nghiệp và tổ chức tài chính

• Xây dựng chính sách nội bộ về sử dụng AI trong truyền thông và phân tích đầu tư;
• Thiết lập cơ chế kiểm duyệt nội dung AI trước khi công bố;
• Tuân thủ nghiêm Điều 12 Luật Chứng khoán 2019 về hành vi bị cấm;
• Lưu trữ log dữ liệu AI phục vụ kiểm toán và điều tra;
• Đào tạo nhân sự về đạo đức AI và tuân thủ pháp luật.

8.2. Đối với nhà đầu tư

• Kiểm tra thông tin từ kênh công bố chính thức của doanh nghiệp theo Điều 101 Luật Chứng khoán 2019;
• Thận trọng với tin tức trên mạng xã hội, diễn đàn đầu tư không chính thống;
• Báo cáo hành vi nghi ngờ thao túng cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước;
• Sử dụng dịch vụ tư vấn đầu tư và tư vấn pháp lý chuyên nghiệp.

9. Kết luận

Sử dụng AI để tạo nội dung giả nhằm thao túng thị trường chứng khoán là hành vi nguy hiểm, có thể bị xử lý hành chính, dân sự và hình sự theo pháp luật Việt Nam. Luật Chứng khoán 2019, Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Dân sự 2015, Luật An ninh mạng 2018 và các nghị định hướng dẫn đã thiết lập khung pháp lý tương đối đầy đủ để xử lý hành vi này.

Trong bối cảnh công nghệ AI phát triển nhanh chóng, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng cơ chế quản trị AI và tuân thủ nghiêm quy định pháp luật. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yếu tố then chốt để bảo đảm thị trường chứng khoán phát triển minh bạch, công bằng và bền vững.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn !