1. Các yếu tố cấu thành tội phạm mạng

Chủ thể: Chủ thể của tội phạm mạng là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định, thường có hiểu biết nhất định về công nghệ thông tin để thực hiện hành vi. Trong nhiều trường hợp, hành vi được thực hiện có tính chuyên nghiệp hoặc có sự cấu kết giữa nhiều người, cho thấy tính nguy hiểm cao.

Khách thể: Tội phạm mạng xâm phạm sự an toàn, bí mật, toàn vẹn và hoạt động bình thường của hệ thống thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông, đồng thời có thể xâm hại các quan hệ xã hội khác như quyền sở hữu tài sản, quyền nhân thân, trật tự an toàn xã hội và sự ổn định trong giao dịch điện tử.

Mặt chủ quan: Người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý, nhận thức được tính nguy hiểm của hành vi và mong muốn gây ra hậu quả như chiếm đoạt tài sản, thu lợi bất chính, xâm nhập dữ liệu hoặc làm tê liệt hệ thống. Mục đích vụ lợi là phổ biến nhất, song có thể tồn tại các mục đích khác như phá hoại, trả thù hoặc che giấu hành vi phạm tội khác.

Mặt khách quan: là các hành vi sử dụng mạng máy tính, Internet, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để xâm nhập, tấn công, can thiệp, chiếm đoạt dữ liệu, đưa thông tin sai lệch hoặc lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản. Hậu quả có thể là thiệt hại tài sản, rò rỉ dữ liệu, gián đoạn hoạt động của tổ chức, cá nhân hoặc làm mất an toàn hệ thống mạng.

2. Thủ đoạn lừa đảo trên không gian mạng ngày càng tinh vi

Theo phân tích từ các cơ quan chuyên trách, tội phạm mạng hiện nay hoạt động có tổ chức, xuyên quốc gia và sử dụng công nghệ cao để che giấu danh tính. Một số thủ đoạn phổ biến gồm:
- Giả danh cơ quan nhà nước, lực lượng công an: Đối tượng mạo danh cán bộ công an, Viện kiểm sát, Tòa án gọi điện, gửi giấy mời giả hoặc đường link “xác minh vụ án”, dụ nạn nhân cài ứng dụng gián điệp, từ đó chiếm quyền kiểm soát điện thoại, tài khoản ngân hàng.
- Giả mạo website, ngân hàng và ví điện tử: Nhiều trang web, ứng dụng giả mạo thương hiệu ngân hàng lớn hoặc ví điện tử như MoMo, ZaloPay, Vietcombank… được tạo ra để “cập nhật thông tin khách hàng”. Chỉ cần người dùng nhập tên đăng nhập và mã OTP, toàn bộ tài khoản sẽ bị chiếm đoạt.
- Lừa đảo qua mạng xã hội và sàn thương mại điện tử: Các đối tượng lập tài khoản Facebook, Zalo, Telegram giả danh bạn bè, người thân hoặc người nổi tiếng để vay tiền, kêu gọi đầu tư, hoặc mời cộng tác viên “like, share kiếm tiền”. Sau khi nạn nhân chuyển tiền, chúng lập tức cắt liên lạc.
- Lợi dụng công nghệ AI và Deepfake: Một xu hướng mới đáng lo ngại là sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo hình ảnh, video, hoặc giọng nói giả mạo, khiến người bị hại khó phân biệt thật – giả. Đây là thủ đoạn lừa đảo đang gia tăng nhanh trong năm 2025.

3. Nguyên nhân và khó khăn trong công tác đấu tranh

Theo phân tích từ Tạp chí Tòa án Nhân dân, có 4 nguyên nhân chính dẫn đến sự gia tăng tội phạm mạng:
1. Công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng quản lý pháp luật;
2. Người dân thiếu kỹ năng số, dễ tin vào thông tin giả mạo;
3. Quy trình điều tra, giám định chứng cứ điện tử phức tạp, dễ bị xóa dấu vết;
4. Tội phạm hoạt động xuyên biên giới, khiến việc phối hợp quốc tế gặp nhiều trở ngại.
Bên cạnh đó, nhiều nạn nhân do ngại công khai hoặc sợ bị “bóc phốt” mà không trình báo, vô tình tạo cơ hội cho tội phạm tiếp tục hoạt động.

4. Giải pháp phòng ngừa và đấu tranh hiệu quả

Để ngăn chặn và giảm thiểu loại tội phạm này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
- Hoàn thiện hành lang pháp lý: Sớm ban hành các văn bản hướng dẫn về thu thập, bảo quản và sử dụng chứng cứ điện tử; quy định chặt chẽ hơn về quản lý SIM rác, tài khoản ngân hàng, ví điện tử không chính chủ.
- Tăng cường năng lực kỹ thuật và hợp tác quốc tế: Đầu tư thiết bị, phần mềm điều tra tội phạm công nghệ cao; đào tạo chuyên sâu cho lực lượng công an, kiểm sát viên, giám định viên. Đồng thời, mở rộng hợp tác với Interpol, ASEANPOL trong việc truy vết tội phạm xuyên biên giới.
- Nâng cao nhận thức cộng đồng: Đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông; hướng dẫn người dân nhận biết thủ đoạn lừa đảo phổ biến; xây dựng chuyên trang cảnh báo trên website của Bộ Công an, ngân hàng, cơ quan báo chí.
- Trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ và ngân hàng: Các đơn vị cung cấp nền tảng số, mạng xã hội, ví điện tử cần triển khai công nghệ xác thực hai lớp, định danh khách hàng (eKYC) và nhanh chóng khóa tài khoản nghi vấn khi phát hiện dấu hiệu gian lận.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn !