Cơ sở pháp lý chi tiết

Theo Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng góp vốn là sự thỏa thuận giữa các bên nhằm đóng góp tài sản (tiền mặt, bất động sản, máy móc, quyền sử dụng đất...) để cùng kinh doanh, chia lợi nhuận và chịu lỗ theo tỷ lệ đã cam kết. Khác với góp vốn thành lập doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020 (Điều 34-48), hình thức này không yêu cầu đăng ký kinh doanh tại Sở Kế hoạch và Đầu tư, nên không tạo ra tư cách pháp nhân độc lập. Các bên vẫn là cá nhân hoặc tổ chức độc lập, chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân nếu phát sinh nợ nần vượt vốn góp

Luật Doanh nghiệp chỉ bắt buộc đăng ký khi hoạt động kinh doanh thường xuyên, có địa điểm cố định và mục đích lợi nhuận lâu dài. Nếu chỉ góp vốn cho một dự án cụ thể (như xây dựng, đầu tư bất động sản ngắn hạn), hình thức dân sự là hợp pháp. Tuy nhiên, nếu quy mô lớn và kéo dài, cơ quan thuế hoặc quản lý thị trường có thể yêu cầu đăng ký để tránh trốn tránh nghĩa vụ thuế hoặc coi là kinh doanh trá hình.

Nội dung hợp đồng bắt buộc

Để bảo vệ quyền lợi, hợp đồng góp vốn phải được lập bằng văn bản, tốt nhất công chứng tại UBND cấp xã hoặc văn phòng công chứng. Các nội dung cốt lõi bao gồm:

• Thông tin các bên: Họ tên, CMND/CCCD, địa chỉ, tỷ lệ vốn góp (ví dụ: bên A góp 60%, bên B 40%).
• Đối tượng và hình thức góp vốn: Giá trị cụ thể (ví dụ: 1 tỷ VND bằng tiền mặt, chuyển khoản ngân hàng; hoặc tài sản định giá độc lập), thời hạn góp (trước ngày X, có phạt chậm).
• Quyền và nghĩa vụ: Bên góp vốn có quyền kiểm tra sổ sách, tham gia quyết định lớn; bên quản lý chịu trách nhiệm vận hành. Chia lợi nhuận sau thuế theo tỷ lệ, chịu lỗ tương ứng.
• Rủi ro và chấm dứt: Điều khoản về rút vốn (báo trước 30 ngày, định giá tài sản còn lại), giải quyết phá sản, tử vong của bên góp.
• Giải quyết tranh chấp: Ưu tiên thương lượng, hòa giải; nếu không được thì nộp đơn Tòa án nhân dân cấp quận/huyện nơi cư trú bên bị kiện.

Nếu thiếu văn bản, tòa án khó công nhận quyền lợi dựa trên lời khai suông, dẫn đến bên góp dễ mất trắng vốn.

Xử lý tranh chấp thực tế

Tranh chấp thường phát sinh từ không góp đủ vốn, gian lận lợi nhuận, rút vốn một chiều hoặc phá sản. Theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (Điều 26, 35), đây là tranh chấp dân sự hợp đồng, thẩm quyền thuộc TAND cấp quận/huyện (nếu giá trị dưới 100 triệu VND) hoặc tỉnh/thành phố. Quy trình: Nộp đơn khởi kiện kèm chứng cứ (hợp đồng, biên nhận chuyển tiền, sổ sách), tòa hòa giải trước; nếu thất bại thì xét xử sơ thẩm (4-6 tháng), phúc thẩm nếu kháng cáo.

Ví dụ, bản án số 102/2023/DS-PT của TAND TP.HCM buộc bên quản lý trả lại vốn gốc và lợi nhuận cho bên góp vì vi phạm hợp đồng, dựa trên chứng cứ chuyển khoản ngân hàng. Nếu có yếu tố thương mại (mua bán lớn), áp dụng Luật Thương mại 2005, thời hiệu khởi kiện là 2 năm từ ngày biết quyền bị xâm phạm.

Thuế và trách nhiệm tài chính

Hợp tác không đăng ký phải tự kê khai thuế. Theo Luật Quản lý thuế 2019 và Thông tư 40/2021/TT-BTC:

• Đăng ký mã số thuế nhóm (miễn phí tại Chi cục Thuế quận).
• Nộp thuế GTGT 10% trên doanh thu nếu vượt 100 triệu/năm; thuế TNCN lũy tiến nếu lợi nhuận cá nhân.
• Lợi nhuận chia sau thuế, bên quản lý chịu trách nhiệm nộp thay hoặc ủy quyền. 

Không kê khai có thể bị phạt 20-100% số thuế trốn, thậm chí truy cứu hình sự nếu lớn.

Rủi ro lớn và khuyến nghị

Rủi ro chính: Bên quản lý chiếm dụng vốn, không ghi nhận sổ sách dẫn đến mất quyền khi bán tài sản chung; tranh chấp kéo dài làm tê liệt kinh doanh; trách nhiệm vô hạn khiến tài sản cá nhân bị kê biên. Trường hợp góp vốn bằng đất đai, phải sang tên quyền sử dụng đất chung trước.

Khuyến nghị:

• Luôn lập hợp đồng công chứng, định giá tài sản độc lập (công ty thẩm định).
• Ghi chép sổ sách kế toán riêng, kiểm toán định kỳ.
• Nếu dự án lớn (>5 tỷ VND), nên thành lập TNHH 2 thành viên để giới hạn trách nhiệm hữu hạn.
• Tư vấn luật sư trước khi góp để tránh vô hiệu hợp đồng (Điều 117 BLDS). 

Tóm lại, góp vốn không công ty phù hợp dự án nhỏ nhưng đòi hỏi minh bạch cao. Với kinh nghiệm thực tiễn, hơn 70% tranh chấp xuất phát từ thiếu hợp đồng rõ ràng, nên ưu tiên pháp lý từ đầu để tránh thiệt hại lâu dài. 

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn !