Lạm Dụng AI Để Chỉnh Sửa, Cắt Ghép Hình Ảnh Người Khác: Ranh Giới Giữa Sáng Tạo Kỹ Thuật Số Và Vi Phạm Pháp Luật
Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là các công cụ Generative AI và công nghệ Deepfake, đã mang lại những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực sáng tạo nội dung. Tuy nhiên, mặt trái của sự phát triển này là tình trạng lạm dụng AI để lấy cắp, cắt ghép và sử dụng hình ảnh của người khác vào các mục đích sai trái (như bôi nhọ danh dự, lừa đảo, hoặc trục lợi thương mại) đang diễn biến hết sức phức tạp.
Dưới góc độ pháp lý, hành vi tự ý sử dụng AI để thao túng hình ảnh của cá nhân khác không chỉ vi phạm nghiêm trọng quyền nhân thân mà còn tiềm ẩn những rủi ro pháp lý nặng nề. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật hiện hành và chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm này.
1. Quyền Nhân Thân Đối Với Hình Ảnh Của Cá Nhân
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, quyền đối với hình ảnh là một trong những quyền nhân thân quan trọng nhất, được hiến định và cụ thể hóa tại Bộ luật Dân sự (BLDS).
Căn cứ theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015:
- Cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình.
- Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý.
- Việc sử dụng hình ảnh mà vi phạm quy định pháp luật thì người có hình ảnh có quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định buộc người vi phạm, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng hình ảnh, bồi thường thiệt hại và áp dụng các biện pháp xử lý khác.
Như vậy, bất kể việc sử dụng công cụ nào (photoshop truyền thống hay AI tạo ảnh), nếu tự ý lấy khuôn mặt, vóc dáng của người khác để tạo ra các sản phẩm phái sinh mà không có sự cho phép của chủ thể, người thực hiện hành vi đã trực tiếp xâm phạm đến quyền nhân thân.
2. Các Chế Tài Xử Lý Đối Với Hành Vi Dùng AI Thao Túng Hình Ảnh Người Khác
Tùy thuộc vào mục đích, tính chất và mức độ thiệt hại gây ra, hành vi sử dụng AI để thao túng hình ảnh có thể phải đối mặt với các chế tài từ Dân sự, Hành chính đến Hình sự.
A. Trách Nhiệm Dân Sự
Người bị xâm phạm có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu người vi phạm:
- Chấm dứt ngay hành vi vi phạm: Gỡ bỏ toàn bộ hình ảnh, video do AI tạo ra trên các nền tảng mạng xã hội, website.
- Xin lỗi, cải chính công khai.
- Bồi thường thiệt hại: Căn cứ theo Điều 592 BLDS 2015 (Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm), người vi phạm phải bồi thường các chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất và một khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần (tối đa không quá 10 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định nếu các bên không có thỏa thuận).
B. Xử Phạt Vi Phạm Hành Chính
Hành vi sử dụng AI tạo ra các hình ảnh giả mạo để đăng tải lên không gian mạng có thể bị xử lý hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP).
Cụ thể, tại Điểm a Khoản 1 Điều 101, hành vi “Cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân” sẽ bị:
- Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với tổ chức.
- Trường hợp cá nhân vi phạm, mức phạt bằng 1/2 mức phạt của tổ chức (từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng).
- Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật.
C. Truy Cứu Trách Nhiệm Hình Sự
Đây là chế tài nghiêm khắc nhất. Nếu hành vi sử dụng AI để cắt ghép hình ảnh gây hậu quả nghiêm trọng, người thực hiện có thể bị khởi tố hình sự về các tội danh sau theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):
- Tội làm nhục người khác (Điều 155): Áp dụng trong trường hợp dùng AI ghép mặt người khác vào các hình ảnh, video nhạy cảm (Deepfake porn) nhằm mục đích xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của họ. Khung hình phạt cao nhất có thể lên đến 05 năm tù.
- Tội vu khống (Điều 156): Áp dụng nếu dùng ảnh/video do AI tạo ra để bịa đặt, loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Mức phạt tù cao nhất lên đến 07 năm.
- Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) hoặc Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290): Áp dụng trong các chiêu trò lừa đảo tinh vi hiện nay: Dùng AI Deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói của người khác gọi Video Call nhằm vay mượn, chiếm đoạt tiền. Hình phạt cao nhất cho nhóm tội danh này là Tù chung thân.
3. Khuyến Nghị Pháp Lý Từ Luật Sư
Sự phát triển của công nghệ mang tính hai mặt. Để tự bảo vệ mình trong kỷ nguyên số, chúng tôi khuyến nghị:
Đối với người dùng và nhà sáng tạo nội dung (Content Creators): Tuyệt đối tôn trọng quyền hình ảnh của người khác. Khi sử dụng AI để tạo các sản phẩm truyền thông, quảng cáo, cần đảm bảo nguồn dữ liệu đầu vào (hình ảnh gốc) thuộc quyền sở hữu của mình hoặc đã được cấp phép sử dụng hợp pháp.
Đối với nạn nhân bị xâm phạm hình ảnh:
- Ngay lập tức sao lưu lại toàn bộ bằng chứng (chụp ảnh màn hình, lưu video, link bài viết).
- Nhanh chóng liên hệ với Thừa phát lại để lập Vi bằng nhằm ghi nhận sự kiện vi phạm trên môi trường mạng, tạo lập chứng cứ vật chất có giá trị pháp lý trước khi đối tượng xấu kịp xóa bài.
- Tố giác hành vi vi phạm đến Cơ quan Công an (Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - PA05) hoặc khởi kiện ra Tòa án để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!
