1. Chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn có được pháp luật công nhận là vợ chồng không?

Theo khoản 1 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn nhưng chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng.

Điều này có nghĩa, dù hai bên đã tổ chức đám cưới, sinh con, sống chung trong thời gian dài hoặc được gia đình, xã hội nhìn nhận như vợ chồng, quan hệ hôn nhân vẫn không được pháp luật công nhận nếu chưa đăng ký kết hôn theo quy định.

Do đó, khi chấm dứt việc chung sống, các bên không thực hiện thủ tục ly hôn theo nghĩa pháp lý như những cặp vợ chồng đã đăng ký kết hôn. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc một bên mất quyền yêu cầu giải quyết đối với tài sản đã cùng tạo lập trong thời gian chung sống.

2. Tài sản hình thành trong thời gian chung sống được chia như thế nào?

Theo Điều 16 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn trước hết được giải quyết theo thỏa thuận của các bên.

Trường hợp không có thỏa thuận hoặc các bên không thể thống nhất, việc giải quyết được thực hiện theo quy định của Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật có liên quan.

Khi giải quyết tranh chấp, cần xem xét một số nguyên tắc sau:

Thứ nhất, xác định nguồn gốc và quá trình hình thành tài sản.

Tài sản do một bên tự tạo lập bằng tiền riêng, được tặng cho riêng hoặc thừa kế riêng có thể được xác định là tài sản thuộc quyền sở hữu của người đó nếu có căn cứ chứng minh.

Đối với tài sản do hai bên cùng đóng góp tiền bạc, công sức hoặc cùng thỏa thuận tạo lập, quyền lợi của mỗi bên sẽ được xem xét căn cứ vào chứng cứ về việc đóng góp và các thỏa thuận liên quan.

Thứ hai, giải quyết theo quy định của pháp luật dân sự.

Do không tồn tại chế độ tài sản vợ chồng đối với quan hệ chung sống không đăng ký kết hôn, không thể mặc nhiên áp dụng nguyên tắc chia đôi tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn.

Tùy từng trường hợp, Tòa án có thể xem xét quy định về sở hữu chung, căn cứ xác lập quyền sở hữu, phần quyền của từng người và các quy định dân sự có liên quan để giải quyết tranh chấp.

Thứ ba, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của phụ nữ và con.

Khoản 2 Điều 16 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định việc giải quyết quan hệ tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.

Như vậy, việc một bên không trực tiếp tạo ra thu nhập hoặc không đứng tên trên giấy tờ tài sản không đồng nghĩa với việc họ đương nhiên không có quyền lợi. Công sức nội trợ, chăm sóc gia đình và những đóng góp khác vẫn có thể được xem xét khi giải quyết tranh chấp.

3. Nhà đất chỉ đứng tên một người thì người còn lại có được yêu cầu chia không?

Đây là vấn đề thường phát sinh tranh chấp khi hai bên chấm dứt việc chung sống.

Cần lưu ý rằng, việc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ sở hữu nhà chỉ ghi tên một người không đương nhiên loại trừ quyền lợi của người còn lại. Tuy nhiên, người yêu cầu chia tài sản cần đưa ra căn cứ chứng minh mình có quyền hoặc lợi ích hợp pháp đối với tài sản đó.

Ví dụ:

• Hai bên cùng góp tiền mua đất nhưng giấy chứng nhận chỉ đứng tên một người: Có thể yêu cầu Tòa án xem xét, giải quyết quyền đối với tài sản dựa trên thỏa thuận và chứng cứ đóng góp.
• Một bên bỏ tiền mua nhà, người còn lại trực tiếp quản lý, sửa chữa, cải tạo: Cần làm rõ nguồn tiền, thỏa thuận giữa hai bên và giá trị đóng góp để xác định quyền lợi liên quan.
• Đất được một bên cha mẹ tặng cho riêng hoặc một bên có trước khi chung sống: Cần xem xét giấy tờ tặng cho, thời điểm xác lập quyền và các chứng cứ liên quan để xác định chủ sở hữu, người sử dụng hợp pháp.

Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc ai đứng tên trên giấy chứng nhận để kết luận toàn bộ tài sản thuộc về người đó hoặc người còn lại đương nhiên được chia một nửa.

4. Khởi kiện yêu cầu giải quyết tài sản khi chấm dứt chung sống như vợ chồng

Nếu hai bên không thể tự thỏa thuận về việc phân chia tài sản, một trong hai bên có quyền khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết tranh chấp.

Theo khoản 2 Điều 53 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, trường hợp không đăng ký kết hôn nhưng có yêu cầu ly hôn, Tòa án thụ lý và tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng; nếu có yêu cầu về con và tài sản thì giải quyết theo quy định tại Điều 15 và Điều 16 của Luật này.

Như vậy, dù không được công nhận là vợ chồng về mặt pháp lý, các bên vẫn có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp tài sản phát sinh trong thời gian chung sống.

Tùy tính chất vụ việc, Tòa án sẽ xem xét thỏa thuận, nguồn gốc tài sản, quá trình đóng góp, chứng cứ do các bên cung cấp và quy định pháp luật có liên quan để đưa ra phán quyết.

Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ các vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!